Welcome to the Part 2 of my 4-part series on Anil Biswas alias Anil da. In Part 1, we learnt about his life and career as a music composer. If you haven't had a chance to read Part 1, here are the links to Marathi and English blogs respectively.
In this part, I am going to present 10 of Anilda's best compositions for Mukesh, Manna Dey, Kishore Kumar, Hemant Kumar and Talat Mahmood in that order, first in Marathi and then in English.
If you like it, please leave a comment on the blog itself with your name and share further. Thanks.
माझ्याकडे उपलब्ध असलेल्या अनिलदांनी संगीत दिलेल्या गाण्यांच्या यादीत एकूण ५७९ गाणी आहेत. त्यापैकी ३७३ म्हणजे साधारण ६४% गाणी हे एकल (सोलो) आहेत. या ३७३ सोलो गाण्यांपैकी फक्त १२२ म्हणजे ३३% गाणी ही पुरुष गायकांनी गायली आहेत, तर उरलेली २५१ म्हणजे ६७% गाणी ही महिला गायिकांनी म्हटलेली आहेत.
In the list compiled by me, total no. of songs composed by Anil da is 579. Out of 579 songs, 373 (64%) songs are Solo. Out of the 373 Solo songs, male singers have sung 122 songs (33%), while the female singers have sung rest 251 (67%) songs!
पुरुष गायकांमध्ये सर्वात जास्त गाणी (सोलो व इतर) गाण्याचा मान सुरेंद्र यांच्याकडे जातो. त्यांनी २७ सोलो व १९ इतर गायकांबरोबर अशी एकूण ४६ गाणी अनिलदांकडे म्हटली आहेत. स्वतः अनिल विश्वास एक उत्तम गायक होते. त्यांनी एकूण ४४ (१९ सोलो + २५ इतर) गाणी म्हटली आहेत. इतर पुरुष गायक - मन्ना डे (३९), मुकेश (२६), तलत महमूद (१९), शंकर दासगुप्ता (१४), मोहम्मद रफी (११), किशोर कुमार (१०) आणि हेमंत कुमार (८) अशी विभागणी आहेत. याशिवायही पुरुष गायक आहेत, पण त्यांच्या गाण्यांची वैयक्तिक संख्या कमी आहे.
Among the male singers, Surendra tops the list with 46 (27 Solo + 19 with others) songs. Anil da himself was an accomplished singer. He has sung 44 (19+25) of his own songs. The distribution of songs among the other leading male singers of that era is as follows: Manna Dey (39), Mukesh (26), Talat Mahmood (19), Shankar Dasgupta (14), Mohammad Rafi (11), Kishore Kumar (10) and Hemant Kumar (8). There are other male singers too; however, the no. of their songs is very less hence not mentioned here.
आजच्या भागात मी मला आवडणाऱ्या ५ पुरुष गायकांची त्यांनी अनिलदांकडे म्हटलेली गाणी सादर करणार आहे.
In today's part I will be presenting the songs sung by my favorite male singers.
1) Mukesh (मुकेश)
गोष्ट १९४० ची. अनिलदांचे मित्र मोतीलाल एक दिवस एका तरुण गायकाला घेऊन अनिलदांकडे आले आणि म्हणाले की याच्यासाठी काही करता आले तर बघा. अनिलदांनी त्याचे गाणे ऐकले. त्यांच्याच शब्दात सांगायचे तर "त्याच्या स्वरात अद्भुत सामर्थ्य होतं पण मेहनत कमी होती, तो मींड आणि मुरक्या घेऊ शकला नसता". तो तरुण निराश होऊन परत गेला, पण त्याने अनिलदांशी संपर्क कायम ठेवला. शेवटी १९४५ मध्ये अनिलदांनी त्याला प्रथम चित्रपटात गायची संधी दिली. चित्रपट होता "पहली नज़र", नायक मोतीलाल. गाणे मिश्र दरबारी रागात स्वरबद्ध केले होते. HMV च्या स्टुडिओत रेकॉर्डिंग होणार होते, त्याची तारीख आणि वेळही ठरली होती. पूर्वीच्या अनुभवामुळे खचून गेलेल्या त्या गायकाची अनिलदांचे गाणे गायची हिम्मत होत नव्हती, त्यामुळे तो एका बार मध्ये जाऊन दारू पीत बसला. इकडे अनिलदांचा धीर सुटत चालला होता. शेवटी ते तो तरुण जिथे पीत बसला होता तिथे गेले आणि त्यांनी त्याला अक्षरशः ओढतच स्टुडिओत आणले, आणि दोन कानाखाली ठेऊन दिल्या. तो तरुण गायक धाय मोकलून रडायला लागला. अनिलदांनी त्याला शांत होऊन दिले, आणि नंतर तो गायला. गाणे एकाच टेक मध्ये अंतिम केले गेले. ते गाणे अजरामर झाले, आणि त्याबरोबर तो गायकही. गाण्याचे बोल होते "दिल जलता है तो जलने दे, आँसू न बहा फ़रियाद न कर", तर तो तरुण गायक होता मुकेशचंद्र माथूर उर्फ मुकेश!
मुकेशने ते गाणे इतके भावनाविवश होऊन गायले होते की त्याचा दर्दभरा आवाज ऐकून लोकांना जणू दुसरा सैगलच गातोय की काय असे वाटले. त्यावर अनिलदा त्याला म्हणाले "सैगलची नक्कल करून तू सैगल बनू शकत, पण तुझे मुकेशपण मात्र हरवून बसशील. तू तुझ्यासारखा गा आणि जगाला दाखवून दे की दुसरा मुकेश होणार नाही". हा गुरुमंत्र मुकेशने आयुष्यभर जपला.
चला तर ऐकू या मुकेशचे पहिले आणि अजरामर झालेले गाणे.
This is a small story behind an immortal song. The year was 1940. Anilda's friend, Motilal, who himself was a great actor, brought a young aspiring boy to Anil da and told him that the boy sings well, and it would be great if Anil da can help him with an opportunity to sing for a film. Anil da heard him. Anil da later described his feelings "The boy had an unbelievable voice; however, he was lacking proper education and Riyaz (practice). He could not have rendered the Meend and Muraki". The boy returned dejected and empty handed but kept in touch with Anil da. In 1945, he got an opportunity from Anil da for a film "Pehli Nazar" in which Motilal was the main lead. Anil da had composed the song in Raag Mishra Darbari. It was planned to be recorded at HMV Studios on a certain date and time. However, going by previous experience, the boy could not gather enough courage to sing Anilda's song, and went to a bar to drink in the expectation of gaining the necessary courage. Anil da was getting impatient due to the boy's absence. Finally, in extreme anger, he went to the bar and almost dragged the young boy to the studio. Anil da slapped him very strongly, upon which the boy started weeping. Anil da allowed the boy to overcome his emotions and then recorded the song by him. It was okayed in the first go. The song went on to achieve the immortality in the history of the Hindi film songs. The song was "Dil Jalta Hai To Jalne De" and the young singer was Mukesh Chandra Mathur - none other than our own Mukesh!
Mukesh had sung that song with so much emotion and in his soulful voice that the audience mistook him to be Kundan Lal Saigal (the first superstar singer of 1930-40's). However, Anil da cautioned Mukesh and urged him not to mimic Saigal but follow his own style and voice. Mukesh followed this Guru Mantra and went on to become a legend himself.
Let's listen to this famous song by Mukesh.
Dil Jalta Hai To Jalne De - Pehli Nazar (1945) - Lyricist Safdar Aah Sitapuri
मुकेशचे सादर करत असलेले दुसरे गाणे मला खूप आवडते. हे गाणे आहे १९५१ सालच्या "आराम" या चित्रपटातील. अत्यंत सुमधुर,गोड असे हे गाणे. आश्चर्य म्हणजे ते चित्रित झाले आहे प्रेमनाथवर जो आपल्या सर्वांना खलनायक म्हणून परिचित आहे! याच १९५१ या वर्षात अनिलदांनी ४ चित्रपटांना संगीत दिले होते. "बडी बहू", "आराम", "तराना" आणि "दो सितारे". या चारही चित्रपटातील गाणी केवळ लाजवाब आहेत, कितीही ऐकली तरी मन भरत नाही. खाली सादर करत असलेले गाणे असेच आहे. "आराम" चित्रपटात प्रेमाचा त्रिकोण आहे. गायनात रुची असलेला कुमार (प्रेमनाथ) - लीला (मधुबाला) आणि चित्रकार श्याम (देव आनंद) असे हे त्रिकुट आहे. कुमारचे लीलावर तर लीलाचे श्यामवर प्रेम आहे. हे कळल्यावर कुमार दुःखी होऊन हे गाणे गातो असा प्रसंग आहे. गाण्याच्या सुरुवातीला आपल्याला देव आनंद आणि मधुबालाचेही दर्शन होते. कुमारच्या मनातील दुःखाचे वादळ दाखवण्यासाठी अनिलदांनी पियानोचा किती अप्रतिम वापर केला आहे तो ऐका. गाण्याच्या सुरुवातीची पियानोची धून ऐकून तुम्हाला मराठीतल्या "एक धागा सुखाचा" या बाबूजींनी (सुधीर फडके) गायलेल्या अजरामर गीताची आठवण येईल कदाचित. पण अनिलदा हे बाबूजींचे सुद्धा गुरु होते, खरेखुरे. असो. तर हे सुमधुर गीत ऐकू या.
The second song of Mukesh to be presented below is very dear to me. It is from the 1951 film "Aaram". It's been picturized on Premnath - the famous villain of yesteryears who had played Hero's roles at the start of his film career. In 1951, Anil da had composed music for 4 films viz. "Badi Bahu", "Aaram", "Tarana" and "Do Sitare". All the songs in these films are simply superb. One strives to listen to them again and again. This particular song is also very sweet. "Aaram" had a love triangle between a talented singer Kumar (Premnath), Leela (Madhubala) and Artist Shyam (Dev Anand). Kumar loves Leela; however on finding that Leela loves Shyam, Kumar is devastated. The Piyano at the beginning of the song so impactfully depicts the clutter in Kumar's mind as his heart is broken. This is the genius of Anil da. The Piyano tune would also remind you of a similar tune in a popular Marathi song sung by the great Sudhir Phadke, who considered Anil da to be his Guru. Let's listen to this sweet melody from Anil da in the voice of Mukesh.
Ai Jaane Jigar Dil Mein Samaane Aa Jaa - Aaram (1951) - Lyricist Rajendra Krishna
2) Manna Dey (मन्ना डे)
मन्ना डे यांची पार्श्वगायनाची कारकीर्द १९४३ साली "रामराज्य" या चित्रपटापासून झाली होती. त्यांचा धीरगंभीर आवाज, आवाजाची पोत आणि त्यांची शास्त्रीय बैठक पाहून संगीतकार त्यांना धार्मिक-पौराणिक चित्रपटातील गाणी द्यायला लागले. किंवा मग चरित्र अभिनेत्यावरचे अथवा जीवनाचा विचार मांडणारी गाणी त्यांच्या वाट्याला आली. सुरुवातीची ५-७ वर्षे अशीच गेली. अनिलदांनी जेव्हा मन्नादांना ऐकले तेंव्हा त्यांना विश्वास आला की मन्नादा नायकाची गाणीही उत्तम गाऊ शकतात. मग अनिलदांनी १९५३ सालच्या त्यांच्या "हमदर्द" चित्रपटात एकूण ५ गाणी मन्नादांकडून गाऊन घेतली. त्यातीलच एक गाणे, जे आजही मन्नादांच्या सर्वोत्तम गाण्यांपैकी ओळखले जाते. खरं तर ही एक गज़ल आहे. पुढे १९६० सालच्या "तू नहीं और सही" या चित्रपटात हीच गज़ल संगीतकार रवी यांनी वेगळी चाल लावून ती मोहम्मद रफी यांच्याकडून गाऊन घेतली होती. रफी साहेबांचे गाणे इथे ऐकता येईल. खाली बघू या मूळ मन्नादांचे गाणे.
Manna Dey - nephew of the legendary singer from 1930's Krishna Chandra Dey (K. C. Dey) - started his playback singing career in 1943 with the film "RamRajya". However, owing to the quality of his voice, the composers usually gave him songs from the religious movies only. We have often heard Manna da sing songs for a character actor in the film or a background song depicting the philosophy of life. It was only after the initial struggle for 5-7 years, Manna da got a breakthrough by Anil da who had believed that Mannada's voice can be used for the Hero of the film. Thus, in the 1953 film "Hamdard" starring Shekhar and Nimmi in the lead roles, Anil da got Manna da sung 5 songs. The song being presented below is one of them, it's a Ghazal. Later, in 1960, music composer Ravi composed the same Ghazal differently and got Rafi saab to sing it. You can listen to Rafi's version of the same Ghazal here.
आज सादर करत असलेले मन्ना डे यांचे दुसरे गाणे आहे गैरफिल्मी! हे गाणे अनिलदांनी मल्हार रागात बांधले आहे. हे गाणे मुख्यतः आकाशवाणीसाठी बनवले गेले होते. आणि आकाशवाणीच्या विविध भारती केंद्राच्या उद्घाटन प्रसंगी ३ ऑक्टोबर १९५७ रोजी विविध भारती रेडिओ स्टेशनवरून हेच गीत सर्वप्रथम वाजवले गेले. दोन्ही गाण्यातून मन्नादांची शास्त्रीय संगीताची पक्की बैठक जाणवते. या गाण्यात सुरुवातीची जबरस्त तान, अनेक ठिकाणी घेतलेल्या सुंदर मुरकती याने गाण्याची लज्जत वाढवली आहे. या गाण्याच्या दोन आवृत्ती खाली सादर करत आहे. पहिली आहे मूळ गाणे जे रेडिओवरून प्रसारित झाले, आणि दुसरी आवृत्ती मन्नादांनी दूरदर्शनला दिलेल्या "आनंदन" या मुलाखतीतील कार्यक्रमातील आहे, जे Live थेट मन्नादांकडून ऐकण्यात वेगळी मजा आहे.
The second song I would like to present of Manna da is a non-filmi song! To our surprise, Manna da has number of non-Filmi hit Bengali and Hindi songs to his credit! This particular song is composed by Anil da in Raag Malhar. It was composed basically for Aakashvani, and was the first song to be played at the inaguration of Aakashvani's Vividh Bharati channel on 3rd Oct 1957. The song comprises of beautiful Aalaap and Murakat which makes it more beautiful. Both the songs of Manna da being presented here depicts his great mastery over Hindustani Classical music. Presenting below 2 versions of the same song - first one is the original and the second one is from an interview of Manna Da which he gave for Doordarshan's "Anandan" programme. It's a real pleasure to see the legend sing his song live. Hope you will like it too.
किशोरकुमारची हिंदी सिनेमातली कारकीर्द अभिनेता म्हणून १९४६ सालातील "शिकारी" या चित्रपटातून, तर गायक म्हणून १९४८ सालच्या "ज़िद्दी" या चित्रपटाद्वारे झाली. किशोर त्याकाळातील सुप्रसिद्ध गायक-अभिनेते कुंदनलाल सैगल यांना आदर्श मानायचा. त्यामुळे सुरुवातीच्या चित्रपटात तो हुबेहूब सैगल यांच्यासारखा गायला आहे. पुढे लवकरच त्याने या प्रभावातून बाहेर येऊन स्वतःची Yogeling ची शैली विकसित केली. त्यावेळचे अनेक संगीतकार असं मानायचे की किशोर गंभीर गाणी गाऊच शकणार नाही. पण अनिलदांनी ही समजूत खोटी ठरवायची ठरवले, आणि किशोरला त्यांच्या १९५३ सालच्या "फरेब" या चित्रपटात एकूण ३ गाणी दिली. त्यापैकी २ सोलो होती तर १ लता बरोबरचे द्वंद्वगीत होते. तीनही गाणी प्रचंड गाजली. पुढे १९५६ मध्ये "पैसा ही पैसा" अनिलदांनी किशोरकडून एकूण ७ गाणी गाऊन घेतली त्यातील ३ सोलो होती. पण चित्रपट साफ आपटला त्याबरोबरच त्याचे संगीतही. त्यात पूर्वीचे अनिल विश्वास लोकांना दिसलेच नाहीत. आज आपण "फरेब" चित्रपटातील एक सोलो गीत ऐकणार आहोत. किशोर कुमारच्या सर्वोत्कृष्ट Tragedy Songs मध्ये याचा समावेश जरूर करावा लागेल.
Kishore Kumar started his Hindi film career as an actor in the 1946 film "Shikari". As a singer, he was given a break by the legendary composer Khemchand Prakash in the 1948 film "Ziddi" starring Dev Anand and Kamini Kaushal. Since his childhood, Kishore Kumar had idolized the legendary singer from 1930's and 40's - Kundan Lal Saigal. Thus, he used to try and copy Saigal's style of singing. If we hear his songs from the first few films, it will be evident to us. However, credit to him, Kishore Kumar found his own style when he started experimenting with Yodeling. Because of this, many composers of those times did not believe that Kishore can sing serious songs. However, Anil da was sure that Kishore can do wonders even with sad songs. In 1953, in his film "Fareb", Anil da gave Kishore 3 songs - 2 solo and 1 duet with Lata. All the songs were extremely popular. Anil da tried using Kishore in 1956 film "Paisa Hi Paisa", however that did not work since both its music and film itself flopped heavily at the box office. Audience went searching for the old Anil da who were missing in this film. Anyways, I am presenting below one of the most beautiful sad songs of Kishore from the film "Fareb".
खरं तर हेमंत कुमार हे काही अनिलदांच्या पसंदीदा गायकांपैकी होते असे म्हणता येणार नाही. कारण अनिलदांनी हेमंतदांना फक्त ८ गाणी दिली त्यातील ४ सोलो आणि ४ इतरांबरोबर. पण तरीही हे गाणे सादर करण्याची काही कारणे आहेत. ती अशी - १) १९५५ आणि १९५६ ही दोन्ही वर्षे अनिलदांना व्यावसायिकदृष्ट्या अतिशय खराब गेली होती. त्यांचे एकूण ४ चित्रपट या दोन वर्षात आले होते - "फरार", "चाँद", "हीर" आणि "पैसा ही पैसा". सर्वच चित्रपट पडले होते. तरीही पुन्हा १९५७ साली अनिलदांनी "जलती निशानी" आणि "परदेसी" सारखे सांगीतिकदृष्ट्या हिट चित्रपट दिले. २) या गाण्याचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे पाचव्या सेकंदापासून मुख्य गायकाच्या बरोबरीने कोरस गाऊ लागते, तेही नुसते स्वर, शब्द नाहीत. मुख्य आवाज आणि कोरस हातात हात घालून शेवटपर्यंत गातात, आणि तरीही गाण्याचा गोडवा कमी होत नाही. चला तर ऐकू या हेमंतदांचे एक सुरेल गाणे.
Hemant Kumar was not in Anilda's favorite singers list; since he only has sung 8 songs under Anil da out of which 4 are solo. However, I still selected this particular song for reasons as follows - 1) After the worst two years of his life 1955 and 1956, Anil da managed to roar back with great music in 2 of his next films in 1957 viz. "Jalti Nishani" and "Pardesi". Both the films did not run well; however, its songs were a hit. 2) What struck me most was the use of chorus since the 5th second from the start of the song, it lasts till the end. The main voice and the chorus sing hand-in-hand (or shall I say note-by note), the difference being while the male singer sings the lyrics, the chorus only hums the tune. Let's now listen to this melodious song.
Keh Rahi Hai Zindagi Jee Sake To Jee - Jalti Nishani (1957) - Lyricist Qamar Jalalabadi
5) Talat Mahmood (तलत महमूद)
तलत महमूद मूळचा उत्तर प्रदेशातील लखनौचा. चित्रपटात काम करायच्या आणि गाणे गायच्या आवडीने त्याने ते क्षेत्र निवडले. १९३६ साली तलत All India Radio साठी सर्वप्रथम काही गज़ल गायला. त्याच्या आवाजातील वेगळेपण ओळखून HMV ने १९४१ साली त्याच्या काही गाण्यांच्या रेकॉर्ड्स काढल्या. त्यामुळे एक गज़ल गायक म्हणून त्याची ख्याती लखनौ पासून कलकत्त्यापर्यंत पसरली. १९४४ साली तो कलकत्ता येथे आला. तिथे त्याचे पहिलेच गाणे "तस्वीर तेरी दिल मेरा बहला न सकेगी" (संगीतकार कमल दासगुप्ता) प्रचंड लोकप्रिय झाले. पुढे त्याने "तपन कुमार" नावाने बरीच बंगाली गीते गायली. पण ही सर्व गाणी गैरफिल्मी होती. कलकत्त्यामध्ये तलतला कोणीही चित्रपटात संधी देत नव्हते. त्यामुळे तलत अखेरीस १९४९ मध्ये मुंबईला आला.
एका मित्राच्या सल्ल्यावरून तलतने आपले गाणे अनिलदांना ऐकवले. अनिलदांना तलतच्या आवाजातील मार्दव आणि कंपन खूप आवडले. त्यांनी लगेच तलतकडून त्यांच्या १९५० सालच्या "आरजू" चित्रपटासाठी "ऐ दिल मुझे ऐसी जगह ले चल जहाँ कोई न हो" हे गीत गाऊन घेतले. मुकेशच्या पहिल्या "दिल जलता है" प्रमाणेच तलतचे हे पहिले हिंदी चित्रगीतही प्रचंड लोकप्रिय झाले. हिंदी चित्रपट पार्श्वगायनाच्या क्षितिजावर एक नवा तारा उगवला होता. अनिलदांनी पुन्हा एकदा हे सिद्ध केले होते की त्यांना उत्तम कलाकाराची किती पारख आहे ते! चला ऐकू या तलतचे हे अजरामर गीत.
Talat Mahmood was born in Lucknow, Uttar Pradesh in a traditional, conservative Muslim family. He had a liking towards acting and singing in films, which was against the wishes of his family. However, he pursued his passion. In 1936, Talat sang few Ghazals for All India Radio. HMV soon realized the distinct quality of Talat's voice and came out with few records of his songs. Thus, Talat's fame as a Ghazal singer spread as far as Kolkata (then Calcutta). Owing to his wish of acting/singing in films, Talat came to Kolkata in 1944. He sang "Tasveer Teri Dil Mera Bahla Na Sakegi" under the music direction of Kamal Dasgupta. This non-Film song became an instant hit. Talat was later awarded many Bengali non-Film songs, he sang all of them under the name "Tapan Kumar". Many of his Bengali songs became extremely popular. However, Talat was not completely satisfied since his wish was still not fulfilled. So, he decided and migrated to Mumbai (then Bombay) in 1949.
Upon a friend's advice, Talat approached Anil da. Anil da listened to Talat's songs and was very impressed with the softness and a characteristic quiver in his voice. He immediatey signed him for his film "Aarzoo" (1950) and gave him the song "Ai Dil Mujhe Aisi Jagah Le Chal Jahan Koi Na Ho". The song became an instant hit just like Mukesh's first song for Anil da "Dil Jalta Hai". A new star had arrived on the horizon of Hindi film music, Anil da proved to world again that he has the knack of finding the real talent. Let's listen to this wonderful song.
Ai Dil Mujhe Aisi Jagah Le Chal - Aarzoo (1950) - Lyricist Majrooh Sultanpuri
आज सादर करत असलेले तलतचे दुसरे गाणे आहे १९५१ सालच्या "आराम" या चित्रपटातले. तलतचे पहिले हिंदी चित्रपटगीत "ऐ दिल मुझे ऐसी जगह ले चल" लोकप्रिय झाल्यावर त्याला अनेक संगीतकार आपल्याकडे गाण्यासाठी बोलवायला लागले. पण काही लोकांनी तलत गाताना नर्व्हस होतो त्यामुळे त्याचा आवाज कापतो अशी आवई उठवली. याचा परिणाम म्हणून संगीतकार तलतला गाणे देताना चार वेळा विचार करू लागले. अर्थातच तलतचा आत्मविश्वास कमी झाला. आणि तो आपल्या आवाजात कंप येणार नाही अशा तऱ्हेने गाऊ लागला. अनिलदांनी जेव्हा "आराम" साठी तलतला बोलावले तेंव्हा त्याचे हे नवे रूप पाहून अनिलदा चकित झाले. ते तलतला म्हणाले की तुझ्या आवाजाला काय झालं आहे? तुझ्या आवाजातले ते कंपन कुठे हरवले आहे? तेंव्हा तलतने अनिलदांना सर्व हकीकत सांगितली. ती ऐकून अनिलदा तलतला म्हणाले की तुझ्या आवाजातील मार्दव आणि कंपन हीच तुझी वैशिष्ट्ये आहे, ती नसतील तर तू एक अति-सामान्य गायक म्हणून ओळखला जाशील, तेंव्हा तू तुझ्या मूळ आवाजातच गा आणि बघ काय होते ते! असे म्हटल्यावर तलत तयार झाला आणि त्याने "आराम" मधील "शुक्रिया ऐ प्यार तेरा शुक्रिया" हे जबरदस्त गाणे रेकॉर्ड केले. या गाण्याच्या लोकप्रियतेने अफवा पसरवणारे लोक तोंडघशी पडले.
या गाण्याचे वैशिष्ट्य म्हणजे हे गाणे तलतने गायले असून त्याच्यावरच चित्रित झाले आहे! गाण्यातून ज्या भावना अभिनेता-गायक तलत व्यक्त करतो त्या खरं तर चित्रपटाचा नायक कुमार (प्रेमनाथ) याच्या असतात. तलतचा तरल आवाज, सफाईदार ताना आणि प्रामुख्याने पेटी, तबला आणि पार्श्वभूमीवर व्हायोलिन या तीनच वाद्यांवर अनिलदांनी संपूर्ण गाण्याची अप्रतिम स्वररचना केली आहे. पाहू या हे तलतचे मधुर गीत.
The second Talat song being presented below is from the 1951 film "Aaram". After Talat's first Hindi film song "Ai Dil Mujhe Aisi Jagah Le Chal" was hit, he started getting offers from various music composers. However, at the same time, few people in the Hindi film industry started the rumor that Talat gets nervous while singing hence causing the quiver in his voice. As a result, many composers moved away from Talat. This disturbed Talat mentally and he started doubting his abilities. He tried changing his style of singing and avoid the quiver in his voice. When Anil da called him to sing for "Aaram", Anil da was disappointed with Talat's voice and changed singing style. When Talat told him the reasons for the change, Anil da told Talat that the soft voice and quiver are the unique properties of his voice and hence he should not be guilty about it. These words coming from a very senior composer helped Talat regain his confidence, and he recorded what turned out to be another gem in his long career.
It is important to specially mention here that the song being presented below has been sung and picturized on Talat himself! In the movie, he is actually portraying the feelings of movie's hero Kumar(Premnath). Also note Talat's soft voice and excellent singing. Anil da has used only 3 instruments in particular - a Harmonium, Tabla and Violin in the background. But what a beautiful composition it's been! Let's enjoy this great song.
तलतचे पुढचे गाणे खरं तर एक अप्रतिम अशी गज़ल आहे. ही आहे १९५२ सालच्या "दो राहा" या चित्रपटातील. १९५२ साली अनिलदांचे केवळ २ चित्रपट प्रदर्शित झाले - "आकाश" (७ गाणी) आणि "दो राहा" (९ गाणी). "दो राहा" हा काही संगीत-प्रधान चित्रपट नव्हता, पण त्याची गाणी लोकप्रिय झाली. यातील ९ गाण्यांपैकी ४ गाणी एकट्या तलतने सोलो गायली आहेत. या गाण्याचे आणखीन एक वैशिष्ट्य म्हणजे हे गाणे साहिर लुधियानवी यांनी लिहिले आहे. साहिरनी अनिलदांबरोबर फक्त २ चित्रपट केले - "दो राहा" (१९५२) आणि "चार दिल चार राहें" (१९५९). अनिलदांबद्दल मला पडलेल्या कोड्यांपैकी एक कोडे हे आहे की त्यांनी साहिरबरोबर तो भरात असताना जास्त काम का केले नाही? तसेच १९३५ ते १९४५ या काळात सैगल आणि नूरजहाँ दोघेही त्यांच्या कारकिर्दीच्या शिखरावर असताना त्यांचे अनिलदांबरोबर एकही गाणे का नसेल? असो. तर ऐकू या ही अप्रतिम गज़ल.
The next song being presented is in reality a Ghazal penned by the great Sahir Ludhiyanvi. It's from the film "Do Raha" (1952). Anil da could manage only 2 films in the year 1952 - "Aakash" and "Do Raha". Though "Do Raha" was not a music oriented its songs became popular. Talat sung 4 out of 9 songs! Looking at Anil da's composer career, I always wonder why he could not work more with Sahir when he (Sahir) was at his peak during the 1950's (only 2 films and 9 songs between Sahir and Anil da). I also wonder, sadly though, that why Anil da and the legendary singers from 1930's and 40's - Saigal and Noorjehan - could not work together even for one song! Anyways, enjoy this melodious Ghazal.
Mohabbat Tark Ki Maine - Do Raha (1952) - Lyricist Sahir Ludhiyanvi
आणि आता सादर करत आहे या भागातील शेवटचे दहावे आणि तलतचे चौथे गाणे. सदैव अस्सल भारतीय संगीतावर आधारित गाणी देणाऱ्या अनिलदांनाही कधीतरी पाश्चात्य संगीताची भुरळ पडली होती. झालं असं की आल्फ्रेड हिचकॉक या प्रसिद्ध दिग्दर्शकाचा इंग्रजी चित्रपट "The Man Who Knew Too Much" हा १९५६ साली प्रदर्शित झाला होता. त्यात एक गाणे होते "Que Sera Sera" (के सरा सरा). हे गाणे लिहिले आणि संगीतबद्ध केले होते जे लिविंगस्टन आणि रे इव्हान्स या जोडीने. आणि गायलं होतं डोरिस डे या गायिकेने. हे गाणे प्रचंड लोकप्रिय झाले संपूर्ण जगात. इतके की पुढे लोकं डोरिस डे ला या गाण्यामुळे ओळखायला लागले.
अनिलदांनाही या गाण्याच्या स्वरावलीने भुरळ घातली. त्यांनी या गाण्यापासून प्रेरणा घेऊन, त्याला भारतीय संगीताची जोड देऊन एक सुंदर चाल तयार केली. त्यावर गीतकार इंदीवर यांनी गाणे लिहिले "जीवन है मधुबन, तू इसमें फूल खिला". अनिलदांनी ते गाणे १९५७ साली प्रदर्शित झालेल्या "जासूस" या चित्रपटात त्यांच्या आवडत्या गायकांकडून म्हणजे तलतकडून गाऊन घेतले. हे गाणे भारतातही खूप गाजले.
आज मी इथे दोन्ही गाणी सादर करत आहे - अनिलदांचे हिंदी गाणे, आणि डोरिस डे हिने गायलेले मूळ इंग्रजी गाणे. उद्देश हा की तुम्हाला दोन्ही गाण्यांची तुलना करता येईल आणि दोन्हीतील फरकही समजेल. मूळ इंग्रजी गाणे त्या चित्रपटातील नायिका जरी पियानो वाजवताना म्हणत असली तरी त्यात पियानो हा पार्श्वभूमीवर वाजतो, त्यापेक्षा जास्त वापर गिटार व कदाचित मेंडोलिनचा आहे. अनिलदांच्या रचनेत मात्र पियानो हे प्रमुख वाद्य ऐकू येते, आणि जोडीला व्हायोलिन व तालवाद्य आहे. चला तर ऐकू या दोन्ही नितांतसुंदर अशी गाणी.
Finally, I present the last song of this part and the 4th of Talat's songs for Anil da. To our surprise, this song has been inspired by a very famous English song! Anil da, who was known for composing most of his songs based on Indian music (classical, folk, etc.), he was indeed inspired by a song "Que Sera, Sera" from the 1956 film "The Man Who Knew Too Much" directed by the legendary director Alfred Hichcock. The song was written and composed by Jay Livingston and Ray Evans and was sung by Doris Day. It was so popular that it became the signature song of Doris Day.
Anil da was inspired by its composition, and gave it his own touch while composing "Jeevan Hai Madhuban" written by Indeevar for the 1957 film "Jasoos". The song became popular in India too.
I will be presenting both English and Anilda's song below so that you will be able to not only enjoy but also spot the differences in two compositions. While the English song uses Guitar and possibly Mandolin as primary instruments and Piano plays in the background, Anil da has used Piano as his prime instrument accompanied by Violin and Tabla. Let's hear these two wonderful melodious songs.
Jeevan Hai Madhuban Tu Ismein Phool Khila - Jasoos (1957) - Lyricist Indeevar and
Que Sera, Sera - The Man Who Knew Too Much (1956) - Singer Doris Day
With this I come to the end of Part 2 of my 4-part series on Anil da. Hope you enjoyed all the songs presented herein. Please do leave your comment on the blog itself and spread the word. Thank you.
References:
1) Ritu Aaye Ritu Jaaye – Biography of Anil Biswas by Sharad Dutt – Marathi Translation by Sharayu Pednekar – First Edition Padmagandha Prakashan
I am really very happy to present my new blog to you during the horrible times of the deadly pandemic. Hope this blog will keep you away, for some time though, from your pains and give you a chance to explore the pleasure through music.
Today, I am going to present the work of one of the most talented composers and singers of the Hindi and Bengali film industry - Hemanta Kumar Mukhopadhyay aka Hemant Kumar.
English version of the blog follows the Marathi version below. Please do read and share your feelings. Thanks.
"हेमंतकुमार यांचा आवाज ऐकला की जणू एखादा साधू मंदिरात बसून गाणं गातोय असं वाटतं" - लता मंगेशकर
"जर परमेश्वर कधी गायला असता तर तो नक्कीच हेमंतकुमार यांच्या आवाजात गायला असता" - सलील चौधरी
लताजी आणि संगीतकार सलील चौधरी यांच्या हेमंतकुमार यांच्याविषयीच्या वरील उद्गारांनी आपल्याला हेमंतकुमार यांच्या महान प्रतिभेची थोडीशी ओळख होते.
१६ जून १९२० रोजी हेमंतकुमार यांचा जन्म वाराणसी (बनारस) येथे त्यांच्या आजोळी झाला. त्यांचे आजोबा (आईचे वडील) गोविंद चंद्र बंदोपाध्याय हे व्यवसायाने डॉक्टर होते. कालिदास मुखर्जी आणि किरणबाला देवी यांचा हा सुपुत्र. जन्मानंतर काही वर्षातच हेमंतकुमार यांचे कुटुंबीय त्यांच्या वाडवडिलांच्या घरी म्हणजे दक्षिण २४ परगण्यातील बहरू या गावी गेले. तिथेच हेमंतकुमार यांचे बालपण गेले. त्यांच्या आई - किरणबाला देवी - यांना कविता लिहिण्याची आणि त्यांना चाली लावण्याची सवय होती. हाच गुण पुढे हेमंतकुमार यांच्यात आला असावा.
हेमंतदांचे सुरुवातीचे शिक्षण बहरू माध्यमिक विद्यालयात झाले. १९२८ साली त्यांचे सर्व कुटुंब कोलकाता येथे आले. कोलकात्यामध्ये "जत्रा गान" आणि शाहिरांची गाणी हेमंतदांच्या कानावर पडायची, व ती त्यांना पाठही व्हायची. इथेच त्यांना काही मित्र मिळाले. या मित्रांना हेमंतदांचे गाणे खूप आवडायचे, त्यातीलच एक होते सुभाष मुखर्जी. सुभाष हे कवी होते. त्यांनीच हेमंतदांना Indian Broadcasting Corporation (IBC - याचे नाव नंतर All India Radio असे झाले) मध्ये नेऊन तेथे गाण्याची संधी मिळवून दिली. हेमंतदांनी तिथे सुभाषने रचलेली दोन गाणी स्वतः चाल लावून म्हटली, ते त्यांचे पहिले जाहीर गाणे असावे. जेमतेम पंधरा वर्षाच्या दोन मुलांनी हा चमत्कार केला होता! पुढील वर्षी IBC ने हेमंतदांना अजून २ गाणी गाण्यासाठी बोलावले. आता लोक त्यांना हळूहळू ओळखू लागले होते आणि काही जण तर त्यांना "छोटा पंकज" (त्यावेळचे बंगालमधील सुप्रसिद्ध संगीतकार आणि गायक पंकज मलिक) म्हणूनही संबोधित करू लागले होते.
१९३७ साली वडिलांच्या इच्छेप्रमाणे हेमंतदां मॅट्रिकची परीक्षा उत्तीर्ण झाले व त्यांनी जादवपूर अभियांत्रिकी महाविद्यालयात Mechanical Engineering ला प्रवेश घेतला. महाविद्यालयात शिकत असतानाच हेमंतदांच्या वडिलांचे सहकारी - शांती बोस - यांनी हेमंतदांची ओळख प्रसिद्ध संगीतकार आणि रेडिओ कलाकार शैलेश दत्तागुप्तां यांच्याशी करून दिली. शैलेश हे कोलंबिया कंपनी आणि HMV कंपनीमध्ये संगीत विषय शिकवायचे. शैलेश दत्तागुप्ता यांना कलाकारांची चांगली पारख होती. त्यांना हेमंतदांचा आवाज एवढा आवडला की त्यांनी २ गाणी हेमंतदांकडून १० दिवस सराव करून रेकॉर्ड करून घेतली. "जानिते जोदी गो तुमी" आणि "बॉलो गो बॉलो मोरे" ही ती दोन गाणी. तो महिना होता डिसेंबर १९३७, हेमंतदा होते अवघे १७ वर्षाचे. शैलेशबाबूंच्या मदतीने हेमंतदांची दुसरी रेकॉर्ड १९३८ मध्ये प्रसिद्ध झाली. या दोन्ही रेकॉर्ड्सचे मिळून त्यांना एकूण ४० रुपये (त्या काळचे) मानधन मिळाले, ज्यातून त्यांच्या वडिलांनी त्यांना बाजाची पेटी घेतली. शैलेशबाबूंनी हेमंतदांची ओळख All India Radio च्या बानी कुमार यांच्याशी करून दिली. बानी कुमारांनी हेमंतदांना पुन्हा एकदा रेडिओवर गायची संधी दिली. इथून पुढे हेमंतदांनी आपला संपूर्ण वेळ संगीताला द्यायचे ठरवले. शैलेशबाबूंनी हेमंतदांना रवींद्र संगीतही शिकवले. फणी भूषण बॅनर्जी यांच्याकडून हेमंतदांनी शास्त्रीय संगीताचे शिक्षण घेतले. शैलेशबाबूंनी हेमंतदांना रविंद्र संगीत शिकवले. तर बानी कुमार यांनी त्यांना दरवर्षी होणाऱ्या "महिषासुरमर्दिनी" कार्यक्रमात सोलो गाणे गायची संधी दिली, या निमित्ताने हेमंतदांची प्रसिद्ध संगीतकार पंकज मलिक यांच्याबरोबरची ओळख वाढली. जवळपास १९५१ सालापर्यंत हेमंतदा "महिषासुरमर्दिनी" या प्रतिष्ठित कार्यक्रमाचा भाग होते. १९४२ मध्ये त्यांनी गायलेली रविंद्र संगीतातील गाणी All India Radio (AIR) वरून प्रथमच प्रकाशित झाली आणि ते पुढे रविंद्र संगीताचे नियमित कार्यक्रम करू लागले.
हेमंतकुमारांची संपूर्ण कारकीर्द एक गायक, संगीतकार आणि चित्रपट निर्माता या तिन्ही दृष्टिकोनातून बघावी लागते.
१९४० मध्ये "निमाई शोनणाषी" (Nimai Sanyas) या बंगाली चित्रपटात हेमंतदांना प्रथम गाण्याची संधी मिळाली. १९४४ मध्ये आणखीन एका बंगाली चित्रपटासाठी ("प्रियो बानधोबि" (Priya Bandhabi)) हेमंतदांनी आपला आवाज दिला, या चित्रपटात त्यांनी रवींद्र संगीत गायले. याच वर्षी त्यांनी स्वतः संगीत दिलेली दोन गैर-फिल्मी गाणी गायली - "कोथा कोयो नाको, शुधू शोनो" आणि "आमार बिरोहे आकाषे प्रियो" ही ती दोन गीते होत. हिंदी चित्रपटात त्यांना गायक म्हणून पहिली संधी पं. अमरनाथ यांनी "इरादा" या चित्रपटात १९४४ साली दिली. "आराम से जो राते काटे" आणि "फिर मोहब्बत के पयाम" ही दोन गाणी हेमंतदांची हिंदी चित्रपटातील सुरुवातीची गाणी होती.
१९४१ ते १९५० या दशकात हेमंतदांनी जवळपास ७० बंगाली आणि ४० हिंदी गैरफिल्मी गाणी रेकॉर्ड केली, त्यातील २० बंगाली आणि ७ हिंदी गाण्यांना त्यांनी स्वतः संगीत दिले होते. त्यांच्या बऱ्याच हिंदी गाण्यांचे संगीत त्यावेळचे सुप्रसिद्ध संगीतकार कमल दासगुप्ता यांनी दिले होते. १९४७ साली आलेला "अभियात्रि" हा बंगाली चित्रपट हेमंतदांचा संगीतकार म्हणून पहिला चित्रपट.
Photo Courtesy : YouTube
१९४५ च्या सुमारास हेमंतदा Indian People's Theatre Association (IPTA) या संस्थेचे सभासद झाले. इथेच त्यांची ओळख सलील चौधरी यांच्याशी झाली आणि सुरुवात झाली एका प्रदीर्घ संगीतकार जोडीची. १९४९ मध्ये सलीलदांनी लिहिलेले व संगीत दिलेले "गानेर बोधु" हे गैरफिल्मी गीत हेमंतदांनी गायले. या गाण्याने सलील चौधरी व हेमंतकुमार यांना अपार लोकप्रियता मिळवून दिली. या गाण्याची हिंदी आवृत्ती "इक भोली भाली गाँव की रानी" १९५१ साली रेकॉर्ड झाली. त्यानंतर अनेक वर्षे या दोघांनी बंगालीमध्ये अनेक उत्तमोत्तम गाणी दिली. एका प्रतिभावान संगीतकाराने आपली उत्तमोत्तम गाणी दुसऱ्या तितक्याच प्रतिभावान संगीतकार-गायकाकडून गाऊन घ्यायची यात दोघांची अतूट मैत्री, एकमेकांबद्दलचा आदर आणि मनाचा मोठेपणा दिसतो, हे चित्र आजकाल दुर्मिळ झाले आहे. या दोघांची काही अप्रतिम गाणी खालील लिंकवर ऐकता येतील, जरी भाषा समजली नाही तरी ही गाणी आवर्जून ऐका, या गाण्यांमध्ये तुम्हाला हेमंतदांची विविध रूपे ऐकायला मिळतील:
याच दरम्यान १९४३ च्या सुमारास All India Radio (AIR) मध्ये काम करत असताना हेमंतदांची ओळख बेला मुखर्जी यांच्याशी झाली. बेला स्वतः एक उत्तम गायिका होत्या. त्यांनी बंगाली आणि हिंदीमध्ये अनेक गाणी गायली आहेत. दोघांच्या ओळखीचे रूपांतर प्रेमात होऊन ७ डिसेंबर १९४५ रोजी दोघे विवाहबद्ध झाले. १९४७ साली दोघांच्या पहिल्या अपत्याचा (जयंत मुखर्जी) - जन्म झाला. हेमंतकुमार आणि बेला मुखर्जी या दोघांचे "सहारा" या १९५८ सालच्या चित्रपटातील एक हिंदी द्वंद्वगीत - हर दुखडा सहनेवाली.
हेमंतकुमार यांचे हिंदी चित्रपटात संगीतकार म्हणून पदार्पण तसे उशीराच म्हणजे १९५२ साली आलेल्या "आनंदमठ" या चित्रपटाने झाले. त्यात हेमंतदांनी एकूण ९ गाणी संगीतबद्ध केली. त्यातील "वंदे मातरम" हे लताने गायलेले गाणे प्रचंड लोकप्रिय झाले. हेमंतदांनी या गाण्याच्या बंदिशीत जोश व उत्साह पुरेपूर घालून हे गाणे अद्भुत करून टाकले. या गाण्याचा एक भाग हेमंतदांनी स्वतः कोरसबरोबर गायला. बंदिशीतील अद्भुत आवेगामुळे हे समरगीत उल्लेखनीय बनले. असं म्हणतात की दिग्दर्शक हेमेन बोस यांनी या गाण्याचे २० टेक करायला लावले, कारण एकच - गाण्याचा ताल हा चित्रपटातील घोड्याच्या पावलांच्या तालाशी जुळायला हवा म्हणून!
"आनंदमठ" च्या यशानंतर हेमंतदांसाठी हिंदी चित्रपटातील यशाचा मार्ग सुकर झाला. १९५२ ते १९८९ पर्यंत जवळपास ७५ हिंदी चित्रपटातील ४५०हून अधिक गाण्यांना हेमंतदांनी संगीत दिले. त्यातील ११ चित्रपटात ९ पेक्षा अधिक गाणी होती. या ११ चित्रपटातील गाण्यांची संख्या ११९ होते. म्हणजे जवळपास २५% गाणी ही या ११ चित्रपटात आहेत!
Courtesy: Lyricsbogie
जागृती (१९५४), नागिन (१९५४), शर्त (१९५४), मिस मेरी (१९५७) या चित्रपटांनी त्यांच्या यशाचा आलेख चढता राहिला. "नागिन" चे संगीत प्रचंड लोकप्रिय ठरले. जवळपास २ वर्षे "नागिन" ची गाणी ही चित्रपट गीतांच्या विविध कार्यक्रमात पहिल्या नंबरवर होती. याच चित्रपटाने हेमंतकुमार यांना प्रतिष्ठित फिल्मफेअरचा १९५५ सालचा सर्वोत्कृष्ट संगीत दिग्दर्शक पुरस्कार मिळवून दिला. १९६० च्या दशकातले "साहिब, बीबी और गुलाम" (१९६२) आणि "अनुपमा" (१९६६) या दोन चित्रपटातील गाणीही अतिशय लोकप्रिय झाली.
१९६० च्या दशकात हेमंतकुमार यांनी त्यांच्या गीतांजली प्रॉडक्शन्स तर्फे काही हिंदी चित्रपटांची निर्मिती केली. उ.दा. बीस साल बाद (१९६२), कोहरा (१९६४), फरार (१९६५), बीवी और मकान (१९६६), राहगीर (१९६९) आणि खामोशी (१९७०). यातील "बीस साल बाद" आणि "खामोशी" बॉक्स ऑफिसवर जबरदस्त यशस्वी ठरले. या सर्व चित्रपटांना स्वतः हेमंतकुमार यांचेच संगीत होते. "कोहरा", "बीस साल बाद" आणि "खामोशी" यातील गाणी खूप गाजली.
हेमंतदांचे संगीतकार म्हणून एक वैशिष्ट्य असे की त्यांनी जवळपास ५१ गायकांकडून आपली गाणी गाऊन घेतली. अगदी सिनेसंगीताच्या दुसऱ्या पिढीतील शमशाद बेगम, लता, आशा, गीता यांच्यापासून ते अमित कुमार, सुरेश वाडकर, येसूदास, उषा उत्थुप आणि शेरॉन प्रभाकर यांच्यापर्यंत. या यादीत सी. रामचंद्र, गुलाम मोहम्मद आणि रवी यांच्यासारखे संगीतकार-गायकही होते! गायिकांमध्ये लता १११, आशा ५३ व गीता दत्त यांनी १७ गाणी हेमंतदांकडे गायली आहेत. रफीसाहेब यांनी १७ तर किशोर कुमार यांनी १४ गाणी गायली आहेत. आश्चर्य म्हणजे तलत मेहमूद यांना अवघे १ सोलो गाणे व ३ गाणी इतर गायकांबरोबर हेमंतदांनी दिली आहेत, तर मुकेश यांना अवघी ४ गाणी ती पण इतर गायकांबरोबर गायची संधी मिळाली आहे. तलत व मुकेश या दोघांपेक्षा आपण स्वतःच आपली गाणी गावीत असे हेमंतदांमधल्या संगीतकाराला वाटले असल्यास नवल नाही!
हेमंतदांच्या संगीत दिग्दर्शनाखाली इतर गायकांनी गायलेली काही हिंदी गाणी:
एक गायक म्हणून हेमंतदांचे स्वतःचे असे एक वेगळेपण होते. घनगंभीर, खर्जातला आवाज हे त्यांचे वैशिष्ट्य होते. त्यांच्या आवाजात एखादे भजन किंवा दर्दभरे गीत जास्त भावायचे. त्यांच्या आवाजाला मर्यादा होत्या, त्यांची उडत्या चालीची किंवा वेगळ्या ढंगांची गाणी काही अपवाद वगळता जवळपास नाहीतच. बंगालीमधे मात्र त्यांनी सर्व प्रकारची गाणी गायल्याचे दिसते.
हेमंतदांनी स्वतःच्याच संगीतात जवळपास १३० गाणी गायली आहेत, त्यातील काही सर्वोत्तम गाणी:
Hemant da, SD, Salil da and RD 4 Doyens of Bengali Films Image Courtesy: National Herald
हेमंतदांचे आणखी एक विशेष म्हणजे हा एकमेव संगीतकार-गायक आहे ज्यांनी ३५ संगीतकारांकडे १०० पेक्षा अधिक गाणी गायली आहेत. हिंदी चित्रपटसृष्टीत असलेल्या संगीतकार-गायक यांची नावे पाहिली उ.दा. सचिनदेव बर्मन, मदन मोहन, सी. रामचंद्र, राहुलदेव बर्मन, इ., तर असे लक्षात येईल की या सर्वांनी प्रामुख्याने स्वतःचीच गाणी गायली आहेत. पण जेंव्हा एखादे वेगळे गाणे केले तेंव्हा या संगीतकारांना गायक म्हणून हेमंतकुमार यांनाच घ्यावेसे वाटले, यावरून एक गायक म्हणून ते किती मोठे होते हे समजते. सचिनदेव बर्मन (१० गाणी) व सी. रामचंद्र (९ गाणी) यांनी हेमंतकुमार यांच्या आवाजाचा सर्वाधिक उपयोग करून घेतला आहे.
हेमंतदांचे एक गायक आणि संगीतकार म्हणून बंगाली चित्रपटातले काम खूप मोठे आहे - संख्येने आणि गुणवत्तेनेही. १९४० ते १९८८ या ४१ वर्षांच्या प्रदीर्घ कारकिर्दीत हेमंतदांनी एकूण १४६ बंगाली चित्रपटांना संगीत दिले व त्यातील अंदाजे ७१३ गाण्यांपैकी ३०० गाणी सोलो अथवा द्वंद्वगीते म्हणून गायिली. तसेच इतर संगीतकारांच्या दिग्दर्शनाखाली एकूण अंदाजे २७५ गीत त्यांनी गायली.
हेमंतकुमारांबद्दल इंटरनेटवर माहिती शोधत असताना गेल्या वर्षी Times Of India मध्ये आलेला R. Rangaraj यांचा एक लेख नजरेत आला. त्याप्रमाणे हिंदी आणि बंगाली चित्रपटांसाठी काम करत असताना हेमंतदांना तामिळ चित्रपटांसाठीसुद्धा संगीतकार म्हणून काम करायची संधी मिळाली. १९५४ साली हिंदीतील "सम्राट" हा चित्रपट जेंव्हा तामिळ भाषेत बनवला गेला ("Kaadhal Parisu") तेंव्हा त्याचे संगीतही हेमंतदांनीच दिले, या चित्रपटात एकूण ६ गाणी होती. १९५५ साली तेलुगू आणि तामिळमध्ये आलेला "Missiamma" हा S. Rajeshwarao यांचे संगीत असलेला चित्रपट जेंव्हा १९५७ साली "मिस मेरी" नावाने हिंदीत बनला, तेंव्हा त्याचे संगीतकार म्हणून हेमंतदांची निवड झाली. हेमंतदांनी "वृंदावन का कृष्ण कन्हैय्या" या गाण्याची चाल मूळ तामिळ चित्रपटात जशी होती तशीच ठेवली, पण इतर सर्व गाण्यांना नवीन चाली दिल्या. असं म्हणतात की तामिळ मधले सुप्रसिद्ध संगीतकार इलिया राजा यांनी सुद्धा हेमंतकुमारांच्या "कहीं दीप जले कहीं दिल" या गाण्यावरून "Vaazhve Maayamaa" या गाण्याची चाल बांधली ती १९७७ सालच्या तामिळ "गायत्री" या चित्रपटसाठी. एकूण २० तामिळ गाण्यांना हेमंतदांनी चाली लावल्या आहेत.
१९५२ पासून १९७० पर्यंत हेमंतदा बंगाली आणि हिंदी अशा दोन्ही चित्रपटांसाठी संगीत देत होते, गात होते. त्याशिवाय गैरफिल्मी गीतेही रेकॉर्ड होत होती. हे सर्व साधण्यासाठी त्यांनी अपार परिश्रम घेतले. खालील माहिती मुख्यतः https://www.hindigeetmala.net/ आणि https://www.songsofyore.com/category/singers/hemant-kumar/ या दोन संकेतस्थळांवरून घेतली आहे. हेमंतदांच्या सर्व गाण्यांची एकसंध यादी कुठेही उपलब्ध नाही, त्यामुळे खालील माहिती पूर्णतः अचूक नाही. पण खालील माहितीवरून नजर फिरवली तरी हेमंतदांच्या अफाट कामाचा आवाका लक्षात येतो आणि थक्क व्हायला होते.
१९८० नंतर हेमंतदांनी त्यांचे काम हळू हळू कमी केले. १९७० मध्ये त्यांना सरकारने पद्मश्री पुरस्कार, तसेच १९८७ साली पद्मभूषण पुरस्कारही देऊ केला होता, हे दोन्ही पुरस्कार हेमंतदांनी अतिशय नम्रपणे नाकारले. १९७१ मध्ये हेमंतदांना सर्वोत्कृष्ट गायकाचा राष्ट्रीय पुरस्कार त्यांच्या बंगाली "निमंत्रण" चित्रपटातील गाण्याबद्दल मिळाला होता. त्याशिवाय १९८६ साली संगीत नाटक अकादमीचा पुरस्कार मिळाला होता. सप्टेंबर १९८९ मध्ये बांगला देशातील ढाका येथे एका मैफलीला जाऊन परत आल्यानंतर हेमंतदांचे हृदयविकाराच्या झटक्याने दुःखद निधन झाले. त्यांच्या जाण्याने एक प्रतिभाशाली संगीतकार-गायक आपण गमावला, पण त्यांची गाणी आजही अनेक रसिकांना त्यांची आठवण करून देतात, हेच त्यांच्या अफाट कामाचे यश आहे असे म्हणावेसे वाटते. गेल्याच वर्षी हेमंतदांची जन्मशताब्दी झाली. या गुणी कलाकाराला आपण आदरांजली वाहू या. धन्यवाद.
हेमंतदांचे काम एवढे प्रचंड आहे की त्यांच्या संपूर्ण कारकिर्दीचा आढावा एका छोट्या लेखात घेणे अशक्य आहे.
आज मी हेमंतदांचं १ हिंदी आणि १ बंगाली गाणं प्रस्तुत करणार आहे.
१) हवाओं पे लिख दो हवाओं के नाम - चित्रपट "दो दुनी चार" (१९७०) - गायक किशोरकुमार - गीतकार गुलज़ार
गाण्याची सुरुवातच मुळी जंगलात वाहणाऱ्या वाऱ्याच्या आवाजाने होते, नंतर आपल्याला दिसतो तो पांढरे शुभ्र धोतर आणि झब्बा घातलेला किशोरकुमार, आणि पाठोपाठ येते ते त्याचे गुणगुणणे. जंगलात फिरायला गेल्यावर आपणही एकदम मोठ्या आवाजात गाणे म्हणायला सुरुवात करत नाही, तर आधी गुणगुणतो, व नंतर मोकळ्या आवाजात गायला लागतो. माणसाची ही सवय हेमंतदांनी त्यांच्या संगीतात किती अचूक पकडलीये नाही? सतार, बासरी, तालवाद्ये आणि किशोरकुमारचा भारदस्त आवाज यांनी हे गाणं प्रचंड जिवंत झाले आहे. बघा तर.
Video Courtesy: YouTube
२) के जेनो गोडेके चे आमाय - चित्रपट "मोनीहार" (१९६६) - गायक हेमंतकुमार आणि लता मंगेशकर - गीतकार मुकुल दत्त
१९६६ मध्ये आलेला "मोनीहार" हा बंगाली चित्रपट Multi-Starrer चित्रपट होता. सौमित्र चॅटर्जी, विश्वजीत, संध्या रॉय, पहाडी संन्याल असे उत्तमोत्तम कलाकार या चित्रपटात होते. या चित्रपटातील बहुतेक सर्व गाणी अप्रतिम आहेत. यातील एक सुंदर गीत खाली सादर करत आहे. या गाण्याची दोन versions आहेत - Male Version मध्ये हेमंतकुमार यांना लताजींनी साथ दिली आहे, तर Female Version मध्ये लताजींना हेमंतदांनी साथ केली आहे. Male Version मध्ये तंबोरा आणि तबला याशिवाय एकही वाद्य नसावे असे वाटते. शिवाय कडव्यांच्या मध्येही कुठलाही संगीत तुकडा नाही. Female Version मध्ये तंबोरा आणि तबल्याच्या सुंदर वाजलेली सारंगी आहे. या दोन्ही Versions मध्ये वाद्ये ही आवाजावर हावी होत नाहीत हे या गाण्यांचे वैशिष्ट्य. विविध पट्ट्यांमधील अप्रतिम अशा ताना व ठेहराव यांनी ह्या दोन्ही गाण्यांचे सौंदर्य अधिकच वाढलेले आहे. तुम्हालाही आवडेल अशी आशा आहे.
Male Version with Subtitles
Video Courtesy: YouTube
Female Version
Video Courtesy: YouTube
टीप:
हेमंतकुमार यांचे हिंदी आणि बंगाली चित्रपटातील काम संख्येने अफाट आहे. त्यांची सर्वच्या सर्व गाणी एके ठिकाणी मिळत नाहीत. त्यामुळे विविध स्रोतातून जी गाणी मिळाली त्या आधारावर लेखातील आकडेवारी दिलेली आहे. त्यामुळे ती आकडेवारी पूर्णतः अचूक नाही. चूक-भूल द्यावी घ्यावी.
या लिंकमध्ये हेमंतकुमार यांच्यावर २ अप्रतिम अभ्यासपूर्ण लेख N. Venkataraman यांनी लिहिलेले आहेत, त्या दोन्ही लेखांचा मला हा ब्लॉग लिहिताना खूप उपयोग झाला. आपण जरूर वाचा.
"When I listen to Hemant Kumar, I feel that his voice resembles a monk singing in a temple" - Lata Mangeshkar
"If God would have liked to sing, he would have sung in Hemant Kumar's voice" - Salil Chowdhury
The above words of appreciation from the greats like Lata and Salil da give us a glimpse of the immense talent of Singer-Composer-Producer Hemant Kumar.
Hemant Kumar alias Hemantda was born at Varanasi on 16th June 1920 at his maternal home. His grandfather (from his mother's side) was a Doctor by profession. He was born to Kalidas Mukherjee and Kiranbala Devi. Within a few years of Hemantda's birth, his family shifted to their ancestral home at Baharu in 24 South Paragana. Hemantda spent most of his childhood days there. His mother - Kiranbala Devi - was fond of writing poems and composing them. Hemantda might have picked up his musical skills from his mother.
Hemantda studied at a school in Baharu. In 1928, his family shifted to Kolkata. He got to hear Jatra Gaan and songs of traveling minstrels. He used to quickly remember the tunes and reproduce them. He soon developed a friend circle, his friends used to like Hemanta's voice and singing. One such friend was Subhas Mukherjee. Subhas was a budding poet. He managed to arrange Hemanta's audition at Indian Broadcasting Corporation, which later became All India Radio (AIR). Upon getting a chance at AIR, Hemanta sang 2 of the songs written by his friend Subhas. Both were in their tender age of 15, and this was a rare feat achieved by them. Next year, AIR called Hemanta once again and recorded 2 songs. Slowly but surely, people started taking note of this new kid on the horizon and used to call him Chhota Pankaj (named after the famous composer-singer of those times Pankaj Mullick).
In 1937, Hemanta passed the matriculation exam as per the wishes of his father and got admission into Jadavpur University for Mechanical Engineering. His father's friend - Shanti Bose - introduced Hemanta to another famous composer and Radio star - Sailesh Duttagupta. Sailesh used to teach Music at Columbia and HMV companies, thus he had the skill of identifying true talent. Sailesh liked Hemanta's voice so much that he recorded 2 songs after rehearsing them for about 10 days. "Jaanite Jodi Go Tumi" and "Bolo Go Bolo More" were those two songs. That was December 1937 and Hemanta was just 17 years old! With the help of Sailesh da, Hemanta could record one more record in 1938. He got Rs. 40/- as his payment for recording 2 records, from which his father purchased a Harmonium for Hemanta. Through Sailesh, Hemanta got to know Bani Kumar. Bani gave another opportunity to Hemanta to sing for AIR. Sailesh taught Hemanta the famous Rabindra Sangeet, while Bhushan Banerjee gave him initial teachings in Hindustani Classical Music. Hemanta recorded some songs in Rabindra Sangeet for AIR, thus started his long association with Rabindra Sangeet.
Hemantda not only was a great singer, but also a great Composer and a Producer.
Hemanta got his first break as a singer in Bengali film through a 1940 film viz. "Nimai Sanyas" and another one "Priya Bandhobi" in 1944 in which he rendered Rabindra Sangeet. The same year, Hemantda recorded 2 non-film songs (NFS) viz. "Kotha Koyo Nako, Shudhu Shono" and "Aamar Birohe Aakashe Priya". Hemanta got to sing for Hindi films first time in the 1944 film "Irada" music composed by Pt. Amarnath. "Aaram Se Jo Raate Kaate" and "Phir Mohabbat Ke Payaam" were his first 2 songs for Hindi films.
Between 1941 and 1950, Hemantada recorded approx. 70 Bengali and 40 Hindi Non-Film songs, out of which he composed music for 20 Bengali and 7 Hindi songs. The majority of rest of the Hemanta's songs were composed by Kamal Dasgupta. 1947 saw Hemant Kumar being introduced to the Bengali Film Industry as a Music Composer with the film "Abhijatri".
In 1945, Hemantda became a member of the Indian People's Theatre Association (IPTA). At IPTA, he got to know Salil Chowdhury - another famous and genius musician. Thus began a long-lasting association of Hemant da and Salil da. The Non-Film song "Gaaner Bodhu" sung by Hemanta and composed by Salil da in 1949 became an instant hit and people started recognizing the duo. The same tune was re-used in its Hindi version "Ek Bholi Bhali Gaaon Ki Raani". From thereon, the duo of Hemant da and Salil da has given the audience a treasure of a number of songs, which shows their friendship and respect for each other. You can listen to some of their best songs in the following 2 links. It is worth spending time and listen to these songs even though you may not understand Bengali.
While working for AIR, in 1943, Hemanta got to know Bela Mukherjee - a talented singer herself. Bela has sung no. of songs both in Bengali and Hindi films. Later in December 1945, Hemanta married Bela. Their first child - son Jayanta - was born in 1947. Both Hemanta and Bela have few duets to their credit. One such song is from the 1958 Hindi film "Sahara" viz. "Har Dukhada Sehnewali".
Hemantda's entry into Hindi films was in 1952, almost 15 years after he had recorded his first song. Hemen Bose was directing the film "Anand Math" based on the great Bankimchandra's novel with the same name. He invited Hemanta to compose music for the film and Hemanta did not disappoint. Hemantda composed a total of 9 songs for this film - out of which 3 were duets with Geeta Dutt, 2 solos by Geeta Dutt, 1 duet by Talat Mahmood and Geeta Dutt, and 1 solo each by Rajkumari (actor Manmohan Krishna's sister), Lata Mangeshkar and Hemant Kumar himself. The song "Vande Mataram" sung by Lata became extremely popular. It is said that Hemen Bose had 20 retakes of this song only to synchronize the song's rhythm with the hoof movements of the horses in the movie. Such was the strive for perfection by all.
The success of "Anand Math" paved the way for Hemantda in the Hindi Film Industry. From 1952 to 1989, Hemantda composed more than 450 songs for 75 Hindi films. Out of these 75 films, 11 films had more than 9 songs each, which sums up to 119 songs, approx 25% of the total no. of Hindi film songs composed by Hemantda.
What followed was a barrage of wonderful compositions through the films "Jagruti" (1954), "Naagin" (1954), "Shart" (1954), "Miss Mary" (1957), "Bees Saal Baad" (1962), "Sahib, Biwi Aur Ghulam" (1962), "Kohra" (1964), "Anupama" (1966) and "Khamoshi" (1970). "Nagin" songs were so popular that they were in top position in various Radio programmes for few years. The same film won Hemant Kumar his first prestigious Filmfare Award in 1955 for the Best Music Director.
In late 1950's, Hemantda turned to production, he formed a company "Geetanjali Productions" and made some wonderful films in 1960's. E.g. "Bees Saal Baad" (1962), "Kohra" (1964), "Faraar" (1965), "Biwi Aur Makaan" (1966), "Raahagir" (1969) and "Khamoshi" (1970). "Bees Saal Baad' and "Khamoshi" were extremely successful both commercially and musically.
Hemantda with Geeta Dutt Photo Courtesy: Tripod.com
Kishore Kumar, Hemant Kumar and Asha Bhosale (L to R) Courtesy : TheQuint.com
As a Music Composer, Hemantda worked with more than 50 singers right from the second generation singers like Shamshad Begum, Lata Mangeshkar, Asha Bhosale up to Amit Kumar, Suresh Wadkar, Yesudas, Usha Utthup and Sheron Prabhakar! The list of Hemantda's singers included 3 Music Composers viz. C. Ramchandra, Ravi and Ghulam Mohammad!! Amongst the female singers, Lata tops the list with approx. 111 songs, Asha with 53 and Geeta Dutt with 17 songs. From the male singers, Hemantda himself sang 83 songs while Rafi 17 and Kishore Kumar 14 songs were among the noted singers.To our surprise, Talat Mehmood features only in 1 solo and 3 duet songs, while Mukesh has sung only 4 songs along with other singers, no solo! Perhaps the Singer within Hemantda thought that he would sung his own compositions better than Talat and Mukesh, which is understandable.
Songs composed by Hemant Kumar sung by other singers:
Hemantda's voice was unique, it was haunting, had a great baas and thus suited mostly to serious songs or Bhajans. However, he sang all types of songs in both Hindi and more so in Bengali.
Hemantda has another distinction in that he has lent his voice to more than 100 songs under different Music Directors. There is no other composer-singer who has this record. E.g. S. D. Burman, Madan Mohan, C. Ramchandra and R. D. Burman were all singers as well as composers, but hardly sang songs under other Music Directors. He has sung 13 songs under S. D. Burman out of which 12 were for Dev Anand. Under C. Ramchandra, Hemantda has sung 9 songs in all.
Some of Hemantda's best songs under other Music Directors:
Hemantda's work in Bengali films is hugely commendable - both quantitatively and qualitatively. From 1940 to 1988, for 48 years, he composed around 700 songs for 146 films - out of which he sang around 300 songs as Solo or with other singers. He also sang around 275 songs under other composers.
While gathering information about Hemant Kumar on the internet, I came across an article by R. Rangaraj in the Time Of India dated last year about Hemantda's contribution to Tamil films. It looks like he has composed around 20 Tamil songs. It started in 1954 when a Hindi film "Samrat" was being dubbed in Tamil as "Kaadhal Parisu", Hemant Kumar composed 6 songs. When the film "MissiAmma" originally made in Telugu and Tamil with music from S. Rajeshwarrao was being remade in Hindi with the name "Miss Mary" in 1957, Hemantda insisted that he would make fresh compositions except for one viz. "Brindavan Ka Krishna Kanhaiyya". He composed new tunes for "Miss Mary" and all songs became very popular. Even the great Tamil Composer Illiya Raja was inspired by Hemantda's "Kahin Deep Jale Kahin Dil" from the film "Bees Saal Baad" and composed his song "Vaazhve Maayamaa" for the film "Gayathri" in 1977.
From 1952 to 1970, Hemant da was composing music for Hindi and Bengali films in parallel. It must have been a herculean task to churn out fresh music every time, but if you really study his compositions from these 2 languages, you will realize that most of the compositions are fresh and not copy of each-other. Such was the mastery of Hemantda over the music. I have managed to compile following information based on the data that is available on https://www.hindigeetmala.net/ and https://www.songsofyore.com/category/singers/hemant-kumar/. It is very difficult to get information about all songs composed, sung by Hemant Kumar, hence the below information is not 100% accurate, however gives us an idea of the volume of work Hemantda did over the years.
Hemantda was awarded Padmashri in 1970 and Padma Bhushan in 1987; however he declined both the awards with utmost humbleness. In 1971, Hemantda received National Award as the Best Male Singer for his song in the Bengali film "Nimontron". He was also the recipient of Sangeet Natak Akadami award in 1986. In September 1989, Hemantda had travelled to Dhaka, Bangla Desh, for a concert. After returning from there, he suffered a Heart attack, and died on the 26th Sept 1989. His sudden death left a big void in both Bengali and Hindi film industries. However he is immortal through his compositions and songs, we still remember and miss him a lot.
It's not possible to cover Hemantda's entire work in on blog, however this is my humble attempt to do so. Hope you liked it. Thank you.
Today, I am presenting 2 of Hemantda's best compositions - one Hindi and other Bengali.
1) Havaaon Pe Likh Do, Havaaon Ke Naam - Do Duni Chaar (1970) - Singer Kishore Kumar - Lyricist Gulzar
The song starts with sound of the wind flowing in the jungle, followed by the entry of the Hero of the film Kishore Kumar wearing white Kurta and Dhoti. And what follows is a wonderful melodious tune of the song. Hemantda has used Sitar, Flute and Rhythm instruments quite beautifully in the song. Kishore's muscular voice has only added to the sweetness of the song. Do enjoy the video given just before the start of this English version.
2) Ke Jeno Go Dekeche Aamaay - Monihar (1966) - Singer Hemant Kumar and Lata Mangeshkar - Lyricist Mukul Dutt
"Monihar" was one of the most popular Bengali films ni the '60s. It was a Multi-starrer movie with Soumitro Chatterjee, Biswajeet, Sandhya Roy, and Pahadi Sanyal as its cast. All the songs composed by Hemantda were very melodious. The song that I have presented has 2 versions - the Male version has Hemant Kumar as a major singer supported by Lata, while the Female version has exactly the opposite. In the Male version, Hemantda seems to have used only Tanpura and Tabla as accompanying instruments, while the Female version has Sarangi added to it. Another thing to note is that in both versions, the accompanying instruments do not overpower the voice. Enjoy the video given above just before the start of this English version.
Thank you. Have a great day.
Note: I have had to refer to various sources on the internet to collect information about Hemantda's songs; however in spite of this, it was not possible to get all the information. Hence there could be few errors in the numbers given. But it does give us an idea about the magnitude of Hemantda's work. Hope readers would understand and appreciate this.
