हिंदी चित्रसृष्टीवर आपल्या सौंदर्याची आणि अभिनयप्रतिभेची मोहोर उमटवणाऱ्या अभिनेत्रींमध्ये मराठी नावांची एक प्रदीर्घ आणि समृद्ध परंपरा आहे. दुर्गा खोटे, ललिता पवार, शांता आपटे, शोभना समर्थ, लीला चिटणीस, सुलोचना, शशिकला, उषा किरण, नूतन, संध्या, बेबी नंदा, तनुजा, स्मिता पाटील आणि माधुरी दीक्षित ही त्यातील काही ठळक नावे. आपल्या सौंदर्याने, व्यक्तिमत्त्वाने आणि अभिनयाच्या सामर्थ्याने या सर्वांनी हिंदी चित्रपटसृष्टीला समृद्ध करत तिच्या वैभवात मोलाची भर घातली. (संदर्भ: विकिपीडिया)
याच परंपरेतील एक लक्षणीय नाव म्हणजे नलिनी जयवंत. १९४१ मध्ये हिंदी चित्रपटसृष्टीत पदार्पण केलेल्या नलिनी जयवंत यांनी साठहून अधिक चित्रपटांत भूमिका केल्या. त्यापैकी सुमारे बारा चित्रपटांत त्यांनी तब्बल ३५-४० गाणी पडद्यावर साकारली आहेत. (संदर्भ: विकिपीडिया)शिरीष कणेकर यांनी त्यांचे केलेले वर्णन अगदी समर्पक आहे—“लाखों में एक अशी लोभसवाणी सूरत आणि विलक्षण बोलका चेहरा लाभलेली” अभिनेत्री! काला पानी (१९५८) मधील किशोरीची भूमिका आणि त्यांच्यावर चित्रित झालेले “नज़र लागी राजा तोरे बंगले पर” हे गाजलेले गीत यामुळे त्या रसिकांच्या विशेष स्मरणात राहिल्या.
आता वळूया आजच्या गीताकडे.
मुनिमजी (१९५५) मध्ये एकूण दहा गाणी असून सचिनदेव बर्मन यांच्या वैशिष्ट्यपूर्ण संगीताने ती सजली आहेत. पाच गाणी साहिर लुधियानवी यांनी, तर पाच शैलेंद्र यांनी लिहिली. लताची पाचही गाणी सोलो आहेत. “जीवन के सफर में राही” हे किशोरकुमारचे गीत प्रचंड लोकप्रिय झाले, तर “घायल हिरनीया मैं बन बन डोलूं” हे लताच्या शास्त्रीय संगीतावरील प्रभुत्वाचे सुंदर उदाहरण आहे. एक गंमतीदार बाब म्हणजे संगीतकार मदनमोहन यांनीही या चित्रपटात अभिनेता म्हणून भूमिका केली आहे!
आजचे गीत नलिनी जयवंत आणि देव आनंद अभिनित मुनिमजी मधील असले तरी ते नलिनी जयवंत यांच्यावर चित्रित झालेले नाही. ते अमिता हिच्यावर चित्रित झाले आहे. १९५२ ते १९७३ या २१ वर्षात अमिताने एकूण ४९ चित्रपटात काम केले. पण ती नावारूपाला आली ती तुमसा नहीं देखा मध्ये शम्मी कपूरची नायिका म्हणून.
या गीताची खरी गंमत मात्र बर्मनदांच्या संगीतकलेत आहे. त्यांनी चालीत लोकसंगीताचा बाज इतक्या सहजतेने आत्मसात केला आहे की ते एखादे अस्सल लोकगीतच असावे असे वाटते. चालीतील सहजता, लयीतील ठेका आणि तिच्यातील खट्याळ लावणीचा स्पर्श गाण्याला विलक्षण चैतन्य देतो. त्याला अनुरूप अशी नृत्यरचनाही मोहक आहे. संगीत आणि नृत्य यांचा मेळ इतका नैसर्गिक आहे की आधी चाल तयार झाली की नृत्य, की आधी नृत्य आणि मग चाल—हा प्रश्न पडतो!
ढोलकी, तबला, घुंगरू, बासरी आणि बहुधा मेंडोलिन यांची साथ, तसेच बर्मनदांनी केलेला मोजका पण परिणामकारक कोरस, गाण्याला प्रसन्न आणि उत्साही रंग देतो.
आणि या सगळ्यावर कळस चढवतात शैलेंद्रांचे शब्द!
प्रेमाची कबुली देताना ते मोठमोठे शब्द वापरत नाहीत; उलट डोळे, ओठ, लाजरे कटाक्ष आणि मनातील गुपित हालचाली यांतून प्रेमाचे विविध रंग उलगडतात—
“नैन खोये खोये तेरे,
दिल में भी कुछ होये…”
डोळे हरवले आहेत आणि त्यांच्या मागे मनातही काहीतरी दडलेले आहे—प्रेमाची ही किती हळुवार चाहूल!
मग येते ती सुंदर ओळ—
“होठों पे इनकार, तेरी आँखों में इकरार है…”
ओठ नकार देतात, पण डोळे मात्र प्रेमाची कबुली देतात. आणि पुढे—
“मन में हाँ हाँ मगर मुँह पे ना ना…”
मनात होकार, ओठांवर नकार—या दोन्हींच्या मध्ये दडलेले ते लाजरे, खट्याळ प्रेम!
शैलेंद्रांनी प्रेयसीच्या डोळ्यांना बाणांचे रूप देत म्हटले आहे—
“बड़ी बड़ी आँखों से लेके निशाना,
घड़ी घड़ी तीर चला के तेरा शर्माना…”
तर “नींबू की फाकी सी अंखिया” आणि “तीखी तीखी ये जुल्मी कनखिया” या प्रतिमांतून सौंदर्याबरोबरच डोळ्यांतील खट्याळपणाही खुलतो.
आणि “उनके मुँह पे लाज का गुलाल रंग लाये रे…”—‘लाज का गुलाल’ ही तर प्रेमाने लाल झालेल्या गालांची अप्रतिम शब्दचित्रच!
“बदली के दिन जैसे धूप आये जाये रे…” या उपमेतून प्रेमातील संकोच आणि उमलत्या भावनांचे किती सुंदर चित्र उभे राहते! तर “मीठी मीठी पीड़ों से दिल को मजा आये रे…” मध्ये प्रेमाच्या गोड वेदनेचा विरोधाभास किती सहजपणे व्यक्त होतो!
गाण्याचे दृश्यरूपही तितकेच देखणे आहे—चेहऱ्यावरील हावभाव, नजरेतील सूचक संवाद आणि मोहक close-ups गाण्याला जिवंत करतात.
लोकगीताची सहजता, बर्मनदांचे चैतन्यमय संगीत, शैलेंद्रांचा खट्याळ प्रणय, लताचा मधुर स्वर आणि नृत्य-हावभावांचा सुंदर मिलाफ म्हणजे “नैन खोये खोये तेरे…”
चला तर मग, प्रेमाच्या या लाजऱ्या, खट्याळ आणि मधुर कबुलीचा आस्वाद घेऊया!
गीत आवडले तर नक्की शेअर करा. धन्यवाद!
“Nain Khoye Khoye Tere…” — A Shy, Playful and Melodious Confession of Love!
Film:Munimji (1955) | Lyricist: Shailendra | Music: Sachin Dev Burman | Singer: Lata Mangeshkar
Hindi cinema has had a long and illustrious tradition of actresses from Maharashtra who enriched the industry with their beauty, personality and acting prowess. Among them were Durga Khote, Lalita Pawar, Shanta Apte, Shobhana Samarth, Leela Chitnis, Sulochana, Shashikala, Usha Kiran, Nutan, Sandhya, Baby Nanda, Tanuja, Smita Patil and Madhuri Dixit. Another distinguished name in this glorious tradition was Nalini Jaywant.
Making her Hindi-film debut in 1941, Nalini Jaywant appeared in more than sixty films. Shirish Kanekar aptly described her as an actress blessed with “a face that was one in a million, and an extraordinarily expressive face.” She is particularly remembered for her role as Kishori, the courtesan, in Kala Pani (1958), and for the unforgettable “Nazar Lagi Raja Tore Bangle Par.”
But let us turn to today’s song.
Munimji (1955), with music by Sachin Dev Burman, has ten songs—five written by Sahir Ludhianvi and five by Shailendra. Lata Mangeshkar sings all five of her songs as solos. Kishore Kumar’s “Jeevan Ke Safar Mein Rahi” became hugely popular, while Lata’s “Ghayal Hirniya Main Ban Ban Dolun” showcases her extraordinary command of classical music. An amusing fact about the film is that composer Madan Mohan also appeared in it as an actor!
Our song features Nalini Jaywant and Dev Anand, but, interestingly, it is not picturised on Nalini Jaywant. Instead, it features Ameeta—the same actress who later became famous as Shammi Kapoor’s heroine in Tumsa Nahin Dekha. In her Hindi film career spanning 21 years from 1952 to 1973, Ameeta worked in 49 films (Ref. Wikipedia).
In the film, Roopa (Nalini Jaywant) initially dislikes Raj (Dev Anand). But after he saves her life following an accident in the jungle, their relationship acquires a new emotional dimension. The song emerges against this backdrop, although on screen it is picturised on Bela (Amita) and her friends.
One immediately notices the distinctive magic of Burmanda’s music. He has infused the melody with the flavour of folk music—its effortless simplicity, rhythmic bounce and playful lilt making it sound almost like an authentic folk song. The choreography is equally charming, so closely does it blend with the music that one wonders which came first—the dance or the melody. They seem to have sprung from the same creative impulse.
The restrained use of chorus, along with dholki, tabla, ghungroo, flute and perhaps mandolin, gives the song a wonderfully bright and vibrant character.
But the real magic lies in Shailendra’s lyrics.
He portrays love not through grand declarations but through eyes, lips, shy glances and hidden emotions:
“Hothon pe inkaar, teri aankhon mein ikraar hai…”
The lips say no, while the eyes confess everything. And then:
“Dil hi dil mein tera balkhana,
Man mein haan haan magar munh pe na na…”
A yes in the heart, a no on the lips—and between them lies the deliciously shy, playful romance of love.
Shailendra turns the heroine’s eyes into arrows:
“Badi badi aankhon se leke nishana,
Ghadi ghadi teer chala ke tera sharmana…”
The eyes take aim, shoot their arrows, and then the beloved herself blushes!
His imagery is wonderfully vivid—“neembu ki faaki si ankhiyaan,” “teekhi teekhi ye julmi kanakhiyan”—capturing not merely beauty but the mischief and flirtatiousness hidden in those eyes.
And then comes the unforgettable image:
“Unke munh pe laaj ka gulaal rang laaye re…”
What could describe cheeks flushed with the colour of love more beautifully than “laaj ka gulaal”?
“Badli ke din jaise dhoop aaye jaaye re…”
Sunlight appearing and disappearing behind clouds becomes a lovely metaphor for the hesitation and blossoming emotions of love.
Finally:
“Meethi meethi peedon se dil ko maza aaye re…”
Even the pain of love is sweet—and Shailendra captures that delightful paradox with disarming simplicity.
The song is equally rewarding visually: the expressive faces, fleeting glances and beautifully framed close-ups make the romance come alive on screen.
The effortless charm of folk music, Burman’s sparkling orchestration, Shailendra’s playful poetry, Lata’s enchanting voice and the expressive choreography—all combine to make “Nain Khoye Khoye Tere…” a wonderfully shy, mischievous and melodious confession of love.
So, let us savour this delightful little celebration of love!
सामान्य चित्रपटातील एक असामान्य गीत : "दिल में समा
गये सजन" (संगदिल, १९५२)
हिंदी चित्रपटसृष्टीत असे अनेक चित्रपट होऊन गेले आहेत की जे चित्रपट म्हणून
कदाचित फारसे गाजले नाहीत; परंतु
त्यांच्या अप्रतिम संगीतामुळे ते अजरामर झाले.अलबेला (१९५१), दिल अपना और प्रीत पराई (१९६०), आरजू (१९६५), आशिकी (१९९०) आणिताल (१९९९) ही त्यांपैकी काही
ठळक उदाहरणे. या चित्रपटांतील संगीताने चित्रपटांच्या लोकप्रियतेलाही मागे टाकले
आहे.
आजचे गाणे अशाच एका चित्रपटातील आहे.
गीत :दिल में समा गये सजन, फूल खिले चमन
चमन
चित्रपट :संगदिल (१९५२)
गीतकार :राजेंद्रकृष्ण
संगीतकार :सज्जाद हुसेन
गायक-गायिका :लता मंगेशकर
आणि तलत महमूद
गाण्याविषयी बोलण्यापूर्वी एक रंजक आठवण सांगावीशी वाटते. माझे मित्र अद्वैत
धर्माधिकारी यांनी एकदा या गीताच्या चालीचे प्रतिबिंब जवळपास वीस वर्षांनंतर
ध्वनिमुद्रित झालेल्या लता मंगेशकर आणि अरुण दाते यांच्या"संधिकाली या
अशा धुंदल्या दिशा दिशा"या मराठी गीतातही आढळते, असे सांगितले
होते. नंतर या मनोरंजक साम्याचा उल्लेख मला पुढील संकेतस्थळावरही वाचायला मिळाला: https://www.aathavanitli-gani.com/Song/Sandhikali_Ya_Asha
चित्रपट
संगदिलहा चित्रपट शार्लट ब्राँटे यांच्या १८४७ सालच्या अमरJane
Eyreया कादंबरीवर आधारित आहे.
दिलीपकुमार आणि मधुबाला यांनी एकत्र काम केलेला हा केवळ दुसरा चित्रपट. चित्रपटाची
कथा तशी पारंपरिक असली, तरी
राजेंद्रकृष्ण यांच्या उत्कृष्ट गीतांनी आणि सज्जाद हुसेन यांच्या कल्पक संगीताने
त्याचे रूपांतर एका संगीतमय खजिन्यात केले. या चित्रपटाने त्या काळी जवळपास ९५ लाख
रुपयांचा व्यवसाय केला होता—आजच्या मूल्यांनुसार साधारण शंभर कोटी रुपयांच्या
आसपास.
या चित्रपटात एकूण आठ गीते आहेत. तलत महमूद यांची दोन एकलगीते आणि एक
द्वंद्वगीत, लता मंगेशकर व आशा भोसले
यांची प्रत्येकी एक एकलगीत आणि एक द्वंद्वगीत, तर गीता दत्त आणि शमशाद बेगम यांची प्रत्येकी एक एकलरचना.
चित्रपटाची कथा शंकर (दिलीपकुमार) आणि कमला (मधुबाला) या बालमित्रांभोवती
फिरते. नियती त्यांना एकमेकांपासून दूर करते; परंतु त्यांच्या मनातील प्रेम मात्र अबाधित राहते. अनेक वर्षांनी नियती पुन्हा
त्यांची भेट घडवून आणते. तोपर्यंत शंकर जहागीरदार बनलेला असतो, तर कमला देवळातील पुजारिण. जेव्हा दोघांना आपली खरी ओळख
पटते आणि आयुष्यातील सर्व बंधने झुगारून एकत्र येण्याचा निर्णय घेतात, तेव्हा हे अविस्मरणीय द्वंद्वगीत सुरू होते—
आज प्रीत ने तोड़ दी बंधन की दीवार,
हार मान के प्रीत से चला गया संसार
सुरुवातीलाच मोहून टाकणारा संगीताविष्कार
गाण्याची सुरुवात लता मंगेशकर यांच्या निर्मळ, मधुर स्वरांनी होते."तोड़"या शब्दावरील नाजूक हरकत, "दी"नंतर स्वरांची सहज उतरती चाल, "की"वरील सुबक हरकत आणि शेवटी"संसार"या शब्दावरील छोटीशी तान—या सर्वांमुळे गाणे
पहिल्याच ओळीत एका विलक्षण उंचीवर जाऊन पोहोचते.
सज्जाद हुसेन यांनी पियानो, व्हायोलिन, बासरी आणि संयत तालवाद्य यांच्या सुरेख मिलाफातून एक
विलक्षण नादमय वातावरण निर्माण केले आहे. या वाद्यांची साथ कधीही स्वरांवर मात करत
नाही; उलट गाण्याच्या भावविश्वाला
अधिक खुलवते.
मुखडा म्हणजे निव्वळ संगीताचा उत्सव—
दिल में समा गये सजन, फूल खिले चमन चमन,
प्यार भी मुस्कुरा दिया।
मस्ती भरी हवा चली, हँसने लगी कली
कली,
तुम से मुझे मिला दिया॥
वर्षानुवर्षांच्या विरहानंतर एकमेकांना भेटलेल्या दोन प्रेमिकांच्या आनंदाचे
चित्रण राजेंद्रकृष्ण यांनी अत्यंत सहज, परंतु प्रभावी शब्दांत केले आहे.
त्यांच्या आयुष्यात झालेला आमूलाग्र बदल पुढील कडव्यात व्यक्त होतो—
ऐसा बदल गया समा, बदले ज़मीन ओ आसमान,
छोड़ के जब बना लिया प्यार ने एक नया जहाँ।
आयी घटाएं झूम के, नील गगन को चूम
के,
ग़म का निशाँ मिटा दिया॥
या कडव्यात जणू निसर्गही त्यांच्या मिलनाचा उत्सव साजरा करतो. ढग डोलू लागतात, आकाशाला चुंबन देतात आणि दुःखाची प्रत्येक खूण नाहीशी होते.
तिसऱ्या कडव्यात त्यांच्या पूर्वीच्या रिकाम्या आयुष्याची आणि प्रेमामुळे
प्राप्त झालेल्या परिपूर्णतेची अत्यंत सुंदर तुलना आढळते—
पहले कोई खुशी ना थी, दिल की कली खिली ना थी,
तीर-ए-नज़र चला ना था, ज़िंदगी
ज़िंदगी ना थी।
तेरे कदम की आहटें बन गयी मुस्कुराहटें,
मेरा जहाँ बसा दिया॥
एकेकाळचे ओसाड आणि अर्थहीन वाटणारे जीवन प्रिय व्यक्तीच्या आगमनाने फुलून आले
आहे.
शेवटचे कडवे या आनंदोत्सवाला पुढे नेते—
आयी जो रुत बहार की, छिड़ गयी बात प्यार की,
दिल ने तड़प तड़प के फिर तेरे लिए पुकार की।
तुम भी कहीं से आ गये, धीरे से
मुस्कुरा गये,
दिल को हँसा हँसा दिया॥
आणि मग पुन्हा मुखडा येतो—
मस्ती भरी हवा चली, हँसने लगी कली कली,
तुम से मुझे मिला दिया।
दिल में समा गये सजन, फूल खिले चमन
चमन,
प्यार भी मुस्कुरा दिया।
ग़म का निशाँ मिटा दिया, दिल को हँसा
हँसा दिया॥
सज्जाद हुसेन यांची संगीतप्रतिभा
संगीताच्या दृष्टीने पाहता हे गीतमिश्र यमनरागावर आधारित
असल्याचे म्हणता येईल. पियानो, व्हायोलिन आणि
बासरी यांच्या सुरेख तुकड्यांमुळे गाण्याची माधुरी अधिक खुलते आणि संपूर्ण रचनेत
कोमल प्रणयभाव कायम राहतो.
गाण्याचा वेग चांगलाच असूनही"घटाएं", "कदम"आणि"कहीं"या शब्दांवरील सूक्ष्म हरकती लताबाईंनी ज्या
सहजतेने घेतल्या आहेत, त्या त्यांच्या
अद्वितीय स्वरनियंत्रणाची आणि अप्रतिम गायकीची साक्ष देतात. अशा प्रकारच्या
अलंकारांसाठी विलक्षण अचूकता आणि कसब आवश्यक असते.
या गीताचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे प्रत्येक कडव्याला सज्जाद यांनी स्वतंत्र
चाल दिली आहे. चित्रपटसंगीतात क्वचितच आढळणाऱ्या या वैशिष्ट्यामुळे संपूर्ण गीतात
सतत नवेपणा जाणवतो आणि श्रोत्याची उत्सुकता शेवटपर्यंत टिकून राहते.
माझ्या मते, "दिल में समा
गये सजन"हे हिंदी
चित्रपटसंगीतातील सर्वोत्कृष्ट पाच द्वंद्वगीतांपैकी एक मानले जावे. गीतकार
राजेंद्रकृष्ण यांची भावस्पर्शी शब्दरचना, सज्जाद हुसेन यांचे कल्पक संगीत, लता मंगेशकर
यांची सहजसुंदर आणि अप्रतिम गायकी, तलत महमूद
यांच्या मखमली आवाजाची ऊब आणि अत्यंत संयत पण परिणामकारक वाद्यमेळ—या सर्वांचा
संगम या गीताला कालातीत बनवतो.
हे सुंदर गीत तुम्हालाही तितकेच भावेल, अशी आशा आहे. ते ऐकल्यानंतर तुमचे मत आणि अनुभव अवश्य कळवा. धन्यवाद.
An Extraordinary Song from an Ordinary Film: "Dil
Mein Sama Gaye Sajan" (Sangdil, 1952)
Hindi cinema has produced many films that may have been
ordinary as cinematic experiences but became immortal because of their music.
From Albela (1951) and Dil Apna Aur Preet Parai (1960) to Arzoo
(1965), Aashiqui (1990), and Taal (1999), there are numerous
examples where the soundtrack has long outlived the film itself.
Today's song belongs to that distinguished category.
Song:Dil Mein Sama Gaye Sajan, Phool Khile Chaman
Chaman
Film:Sangdil (1952)
Lyricist: Rajendra Krishna
Composer: Sajjad Hussain
Singers: Lata Mangeshkar and Talat Mahmood
Before discussing the song itself, let me share an
interesting anecdote. My friend Advait Dharmadhikari once pointed out that the
melodic inspiration for this composition resurfaced nearly two decades later in
the Marathi song Sandhikāli Yā Ashā Dhundalyā Dishā Dishā, beautifully
rendered by Lata Mangeshkar and Arun Date. I later found a reference to this
fascinating connection on the following website: https://www.aathavanitli-gani.com/Song/Sandhikali_Ya_Asha
The Film
Sangdil was adapted from Charlotte Brontë's classic
1847 novel Jane Eyre. It was only the second film to feature Dilip Kumar
and Madhubala together. Although the film itself was fairly conventional,
Rajendra Krishna's outstanding lyrics and Sajjad Hussain's inspired
compositions transformed it into a musical treasure. The film reportedly
grossed nearly ₹9.5 million at the box office—a figure that would translate to
roughly ₹100 crore today.
The soundtrack consists of eight songs: Talat Mahmood sings
two solos and one duet; Lata Mangeshkar and Asha Bhosle each have one solo and
one duet; while Geeta Dutt and Shamshad Begum contribute one solo each.
The story revolves around Shankar (Dilip Kumar) and Kamla
(Madhubala), childhood companions separated by fate but united by enduring
love. Years later, destiny brings them together once more. By then, Shankar has
become a feudal lord, while Kamla has devoted herself to the temple as a
priestess. The moment they recognise one another and decide to break free from
the constraints that have kept them apart, this unforgettable duet begins:
Aaj preet ne tod di, bandhan ki deewar,
Haar maan ke preet se, chala gaya sansar.
A Sublime Musical Opening
The song opens with Lata Mangeshkar's exquisitely pure
voice. The delicate harkat on the word "toṛ", the
graceful descent immediately after "dī", another elegant
ornament on "kī", and the brief taan on the concluding
word "sansār" elevate the composition from its very first
phrase.
Sajjad Hussain creates a magical atmosphere with a finely
balanced orchestral palette: the piano leads the accompaniment, beautifully
complemented by the violin, flute, and restrained percussion.
The opening refrain is sheer musical delight:
Dil mein sama gaye sajan, phool khile chaman chaman,
Pyar bhi muskura diya.
Masti bhari hawa chali, hansne lagi kali kali,
Tum se mujhe mila diya.
Rajendra Krishna captures with remarkable simplicity the
overwhelming joy of two lovers reunited after years of separation.
The emotional transformation they experience is expressed in
the next stanza:
Aisa badal gaya sama, badle zameen o aasman,
Chhod ke jab bana liya pyar ne ek naya jahan.
Aayi ghataayen jhoom ke, neel gagan ko choom ke,
Gham ka nishan mita diya.
Here, nature itself seems to celebrate their union. The
entire world appears transformed; the clouds dance, the sky is kissed, and
every trace of sorrow vanishes.
The third stanza beautifully contrasts their earlier
emptiness with the fulfilment that love has brought:
Pehle koi khushi na thi, dil ki kali khili na thi,
Teer-e-nazar chala na tha, zindagi zindagi na thi.
Tere kadam ki aahatein ban gayin muskurahatein,
Mera jahan basa diya.
What was once a barren existence has blossomed into a
complete and meaningful life through the beloved's arrival.
The final stanza continues this joyous celebration:
Aayi jo rut bahaar ki, chhid gayi baat pyar ki,
Dil ne tadap tadap ke phir tere liye pukar ki.
Tum bhi kahin se aa gaye, dheere se muskura gaye,
Dil ko hansa hansa diya.
The song concludes by returning to the refrain, reaffirming
the lovers' happiness:
Masti bhari hawa chali, hansne lagi kali kali,
Tum se mujhe mila diya.
Dil mein sama gaye sajan, phool khile chaman chaman,
Pyar bhi muskura diya.
Gham ka nishan mita diya, dil ko hansa hansa diya.
Sajjad Hussain's Musical Brilliance
Musically, the composition may best be described as being
based on Mishra Yaman. The piano, violin, and flute interludes enrich
the melody without ever overwhelming it, creating an atmosphere of tenderness
and romance.
The song moves at a brisk pace, yet Lata negotiates the
intricate harkats on words such as "ghataayen,"
"kadam," and "kahin" with astonishing ease.
These delicate embellishments demand exceptional control and
precision—qualities that only a singer of Lata Mangeshkar's calibre could
command.
Another striking feature of the composition is that Sajjad
employs a different melodic treatment for each of the three stanzas. This
uncommon approach lends the duet remarkable freshness and keeps the listener
engaged throughout.
For me, Dil Mein Sama Gaye Sajan unquestionably
deserves a place among the five greatest duets ever composed for Hindi cinema.
It is one of those rare songs in which every creative contributor reaches the
highest level of artistry: Rajendra Krishna's evocative poetry, Sajjad
Hussain's inspired composition, Lata Mangeshkar's effortless virtuosity, Talat
Mahmood's velvety warmth, and the understated orchestration all come together
to create something truly timeless.
I hope you enjoy listening to this beautiful duet as much as
I do. I would be delighted to hear your impressions after you have heard it.
साल होतं १९८८. नुकताच पदवीधर होऊन पुढील परीक्षेचा अभ्यास सुरु होता त्यामुळे आयुष्यात भरपूर वेळ असण्याचा तो काळ होता. २ जून १९८८ रोजी हिंदी चित्रसृष्टीतील सुप्रसिद्ध अभिनेता/दिग्दर्शक राजकपूर याचे निधन झाले. आमच्या आई-बाबांच्या पिढीतील "राज-दिलीप-देव" या त्रिकुटाची पडद्यावरची जादू संपून दशकाहून अधिक काळ लोटला होता तरीही त्यांची लोकप्रियता कायम होती. राजकपूर गेल्यानंतर पुण्यातील विजय टॉकीज (लिमये नाट्य चित्र मंदिर) मध्ये त्याच्या चित्रपटांचा महोत्सव लागला होता. त्यात प्रथम "आवारा" पाहिला आणि इतरांप्रमाणेच भारावून गेलो. त्याची कथा, त्यातील दृश्ये, सर्वांचा अभिनय आणि त्यातील गाणी यांनी नंतर कित्येक दिवस झपाटून टाकले. त्यावेळी गीत/संगीत यातील फार काही कळत नव्हते पण गाणी कानाला गोड लागत होती.
नंतर जशीजशी समज वाढत गेली तेंव्हा लक्षात आले की कसे राजकपूरने आणि त्याच्या लेखकांनी "आवारा" आणि "श्री ४२०" सारख्या चित्रपटातून तद्दन साम्यवादी विचार मांडले आहेत ते! Indian Express मध्ये मागे राजकपूरने एक लेख लिहिला होता त्यात लिहिले होते की "आवारा चित्रपटात मला हे सिद्ध करायचे होते की आवारा, गुंड मुले जन्मतःच नसतात तर गरिबी आणि आजूबाजूच्या दुष्ट परिस्थितीमुळे निर्माण होतात".
चोरी, लूटमारी, गुन्हे करणे यांसारख्या वाईट कामांचे उदात्तीकरण गरिबी आणि समाजाने ठोकरलेला या गोंडस आवरणाखाली या चित्रपटांनी केले. त्यातील गुंड, स्वार्थी, लबाड, भ्रष्टाचारी, गुन्हेगार नायकाला हिरो बनवून एक प्रकारे समाजात चुकीचा संदेश पसरवला. आज हे दुर्गुण सर्व समाजात मोठ्या प्रमाणात पसरले आहेत आणि समाज रसातळाला जातो आहे हे आपण अनुभवतो आहोत. याला प्रत्यक्ष/अप्रत्यक्षरीत्या अशा चित्रपटांतून झालेले दुर्गुणांचे उदात्तीकरण कारणीभूत आहे असे वाटते. असो.
आज सादर करत असलेले गाणे हे १९५१ सालच्या "आवारा" चित्रपटातील आहे. "आवारा" मधे तब्बल १० गाणी आहेत त्यापैकी लताची ६ (४ सोलो, २ द्वंद्व), मुकेशची ३ (२ सोलो, १ द्वंद्व), आणि रफी, मन्ना डे आणि शमशाद बेगम यांचे प्रत्येकी १ गाणे आहे. सहा गाणी शैलेंद्र यांनी तर उर्वरित चार गाणी हसरत जयपुरी यांनी लिहिली आहेत. आणि अजरामर असं संगीत दिलंय शंकर-जयकिशन (SJ) यांनी. राजकपूर बरोबरच्या पहिल्या "बरसात" या चित्रपटानंतर SJ जोडीचा हा दुसरा चित्रपट. "आवारा" मध्ये शंकर-जयकिशन यांनी तब्बल १०० वादकांचा वाद्यवृंद वापरला. "तेरे बिना आग ये चांदनी" आणि "घर आया मेरा परदेसी" सारखी गाणी ऐकली तर या वाद्यवृंदाची जादू लक्षात येईल. क्या कहने? वाहव्वा!!
गाण्याची पार्श्वभूमी थोडक्यात अशी: श्रीमंत न्यायाधीश असलेले रघुनाथ (पृथ्वीराज कपूर) यांचा "चांगल्या माणसांची मुले चांगलीच निघतात आणि वाईट माणसांची वाईट" या उक्तीवर ठाम विश्वास असतो. गुंड जग्गा (K. N. सिंग) याला रघुनाथ यांनी शिक्षा सुनावलेली असते. त्याचा बदला म्हणून जग्गा रघुनाथ यांची बायको लीला (लीला चिटणीस) हिला पळवून आणतो, आणि ती गरोदर आहे हे समजताच ४ दिवसांनी घरी पाठवून देतो. तिच्या चारित्र्याबद्दल शंका येऊन रघुनाथ तिला घराबाहेर काढतात, कालांतराने लीलाला राज (छोटा राज - शशी कपूर, मोठा राज - राज कपूर) हा मुलगा होतो. त्यांच्या दुर्दैवाने तो जग्गाच्या कचाट्यात सापडून पुढे चोरी, लूटमारी असे धंदे करायला लागतो. राजची बालपणीची मैत्रीण रिटा (नर्गिस). दोघांची गाठ तरुणपणी १२ वर्षानंतर पडते. त्यांच्या पहिल्या भेटीच्या प्रसंगादरम्यान येते हे अप्रतिम गाणे "दम भर जो उधर मुँह फेरे".
दुसऱ्यांदा हीच ओळ म्हणताना खास शंकर-जयकिशन ठेका सुरु होतो आणि गाणे वेग पकडते....
दिल करता है प्यार के सजदे, और मैं भी उनके साथ
चाँद को चन्दा रोज़ ही देखे मेरी पहली रात
(रिटा राजला प्रेमाने चाँद म्हणत असते)
बादल में अब छुप जा रे ओ चन्दा
मै उनसे प्यार कर लूँगी ...
आता ऐकू येतो तो मुकेशचा निर्मळ आवाज:
दम भर जो इधर मुँह फेरे, ओ चन्दा
मै उनसे प्यार कर लूँगा, नज़रें तो चार कर लूँगा । ।
मै चोर हूँ काम है चोरी, दुनिया में हूँ बदनाम (सत्य)
दिल को चुराता आया हूँ मैं यही मेरा काम (मुलामा)
आना तू गवाही देने ओ चन्दा
मै उनसे प्यार कर लूँगा, नज़रें तो चार कर लूँगा । ।
ती तिच्या मनातील भीती व्यक्त करते:
दिल को चुराके खो मत जाना, राह न जाना भूल
इन कदमों से कुचल ना देना मेरे दिल का फूल
ये बात उन्हें समझा दे ओ चन्दा
मै उनसे प्यार कर लूँगी ... । ।
शेवट पुन्हा संथ, तलावातील पाण्यात चंद्राचे दर्शन आणि लताने गायलेली शेवटची ओळ आपल्याला हुरहूर लावून जाते.
राज कपूर आणि विशेषतः नर्गिस यांचा अप्रतिम अभिनय; प्रियकर-प्रेयसीच्या भेटीची आतुरता, त्यांच्या पुनर्भेटीचा आनंद आणि बालपणीच्या प्रेमाला आलेला बहर या सर्व भावनांचे अत्यंत प्रभावी चित्रण करणारे शैलेंद्र यांचे हृदयस्पर्शी शब्द; शंकर-जयकिशन यांचे अफलातून संगीत; आणि त्यावर लता मंगेशकर व मुकेश यांच्या भावपूर्ण गायकीने चढवलेला कळस—या सर्व घटकांनी मिळून हे गीत अजरामर बनवले आहे. ते चिरंतन लोकप्रिय ठरले नसते, तरच नवल वाटले असते.
चला तर ऐकू या हे सुप्रसिद्ध गीत.
ब्लॉग आवडला असेल अशी आशा करतो. आपली प्रतिक्रिया कळवा आणि ब्लॉग तुमच्या संपर्कातील लोकांनाही पाठवा. धन्यवाद.
The year was 1988. I had just
graduated and was preparing for my next competitive examination, so it was a
period in life when I had plenty of free time. On 2nd June 1988, the legendary
Hindi film actor and director Raj Kapoor passed away. Although more than a
decade had passed since the golden era of the iconic trio of my parents'
generation—Raj Kapoor, Dilip Kumar, and Dev Anand—their popularity remained
undiminished.
Following Raj Kapoor's death, Vijay
Talkies (Limaye Natya Chitra Mandir) in Pune organized a festival showcasing
his films. The first film I watched there was “Awaara”, and like countless
others, I was completely captivated. Its story, memorable scenes, brilliant
performances, and unforgettable songs stayed with me for days. At that time, I
knew very little about the finer aspects of lyrics or music, but the songs were
irresistibly melodious.
As my understanding matured over
the years, I realized how Raj Kapoor and his writers had infused films like “Awaara”
and Shree 420 with distinctly socialist, even communist, themes. I remember
reading an article by Raj Kapoor in The Indian Express, where he wrote
that his objective in “Awaara” was to demonstrate that criminals and
vagabonds are not born that way; rather, poverty and adverse social
circumstances turn them into such people.
These films, in my view,
romanticized theft, robbery, and crime under the sympathetic guise of poverty
and social oppression. By portraying gangsters, selfish, deceitful, corrupt, and
criminal protagonists as heroes, they arguably conveyed a problematic message
to society. Today, when dishonesty and criminal tendencies seem widespread and
society appears to be deteriorating morally, one cannot help wondering whether
the glorification of such flawed characters in cinema has, directly or
indirectly, contributed to this decline. Be that as it may.
The Story
The story revolves around Raghunath
(Prithviraj Kapoor), a wealthy judge who firmly believes that good men
produce good children, while bad men produce bad children. He sentences the
notorious criminal Jagga (K. N. Singh), who later kidnaps Raghunath's wife Leela
(Leela Chitnis) in revenge. Upon discovering that she is pregnant, Jagga
releases her after four days. However, Raghunath suspects her chastity and
throws her out of the house.
In time, Leela gives birth to a
son, Raj (played by Shashi Kapoor as a child and Raj Kapoor as an adult). Fate
leads the boy into Jagga's influence, and he eventually turns to theft and
crime. Raj's childhood friend is Rita (Nargis). The two meet again twelve years
later as adults, and during this memorable reunion comes the enchanting song "Dam
Bhar Jo Udhar Munh Phere."
The Music
““Awaara”” features an
impressive ten songs:
Lata Mangeshkar sings six (four solos and two
duets).
Mukesh sings three (two solos and one duet).
Mohammed Rafi, Manna Dey, and Shamshad Begum
contribute one song each.
Six songs were written by Shailendra,
while the remaining four were penned by Hasrat Jaipuri. The immortal music was
composed by the legendary duo Shankar–Jaikishan. After their successful
collaboration with Raj Kapoor in “Barsaat”, ““Awaara”” became their
second film together.
Remarkably, Shankar–Jaikishan
employed an orchestra of nearly 100 musicians for the soundtrack. Listening to
songs like "Tere Bina Aag Yeh Chandni" and "Ghar Aaya Mera
Pardesi" reveals the grandeur of this orchestral arrangement. Simply
magnificent!
"Dam Bhar Jo Udhar
Munh Phere", Lyrics – Shailendra, Composer - Shankar–Jaikishan, Singers - Lata
Mangeshkar and Mukesh
The song opens with Lata
Mangeshkar's immortal voice:
Dam bhar jo udhar
munh phere, o chanda...
A gentle flute passage follows,
after which she sings:
Main unse pyar kar
loongi, baatein hazaar kar loongi...
When she repeats the line, the
percussion joins in and the song gathers momentum.
The lyrics continue:
Dil karta hai pyar
ke sajde, aur main bhi unke saath, Chaand ko chanda roz hi dekhe, meri pehli raat.
Main chor hoon,
kaam hai chori, duniya mein hoon badnaam... Dil ko churata aaya hoon main, yahi mera kaam...
He admits to being a thief but
cleverly softens the truth by claiming that what he truly steals are hearts.
Rita responds with a gentle
warning:
Dil ko churake kho
mat jaana, raah na jaana bhool, In kadmon se kuchal na dena mere dil ka phool...
The song concludes at a slower
pace, with the reflection of the moon shimmering in the lake. Lata Mangeshkar's
final line leaves the listener with a lingering sense of longing.
Raj Kapoor's, and especially Nargis's, superb performances; Shailendra's evocative lyrics that beautifully capture the lovers' longing to meet, the joy of their reunion, and the blossoming of their childhood love; Shankar–Jaikishan's extraordinary music; and the crowning touch added by Lata Mangeshkar and Mukesh through their soulful singing—all these elements come together to make this song immortal. It would have been surprising if it had not achieved everlasting fame.
Let us once again enjoy this
timeless classic.
Hope you liked the blog. Please leave a comment and share further. Thanks.
