आरंभ-स्वर १५ : दिल में समा गये सजन (Sajjad-Talat-Lata treat to ears)

 सामान्य चित्रपटातील एक असामान्य गीत : "दिल में समा गये सजन" (संगदिल, १९५२)

हिंदी चित्रपटसृष्टीत असे अनेक चित्रपट होऊन गेले आहेत की जे चित्रपट म्हणून कदाचित फारसे गाजले नाहीत; परंतु त्यांच्या अप्रतिम संगीतामुळे ते अजरामर झाले. अलबेला (१९५१), दिल अपना और प्रीत पराई (१९६०), आरजू (१९६५), आशिकी (१९९०) आणि ताल (१९९९) ही त्यांपैकी काही ठळक उदाहरणे. या चित्रपटांतील संगीताने चित्रपटांच्या लोकप्रियतेलाही मागे टाकले आहे.

आजचे गाणे अशाच एका चित्रपटातील आहे.

गीत : दिल में समा गये सजन, फूल खिले चमन चमन

चित्रपट : संगदिल (१९५२)

गीतकार : राजेंद्रकृष्ण

संगीतकार : सज्जाद हुसेन

गायक-गायिका : लता मंगेशकर आणि तलत महमूद

गाण्याविषयी बोलण्यापूर्वी एक रंजक आठवण सांगावीशी वाटते. माझे मित्र अद्वैत धर्माधिकारी यांनी एकदा या गीताच्या चालीचे प्रतिबिंब जवळपास वीस वर्षांनंतर ध्वनिमुद्रित झालेल्या लता मंगेशकर आणि अरुण दाते यांच्या "संधिकाली या अशा धुंदल्या दिशा दिशा" या मराठी गीतातही आढळते, असे सांगितले होते. नंतर या मनोरंजक साम्याचा उल्लेख मला पुढील संकेतस्थळावरही वाचायला मिळाला: https://www.aathavanitli-gani.com/Song/Sandhikali_Ya_Asha

चित्रपट

संगदिल हा चित्रपट शार्लट ब्राँटे यांच्या १८४७ सालच्या अमर Jane Eyre या कादंबरीवर आधारित आहे. दिलीपकुमार आणि मधुबाला यांनी एकत्र काम केलेला हा केवळ दुसरा चित्रपट. चित्रपटाची कथा तशी पारंपरिक असली, तरी राजेंद्रकृष्ण यांच्या उत्कृष्ट गीतांनी आणि सज्जाद हुसेन यांच्या कल्पक संगीताने त्याचे रूपांतर एका संगीतमय खजिन्यात केले. या चित्रपटाने त्या काळी जवळपास ९५ लाख रुपयांचा व्यवसाय केला होता—आजच्या मूल्यांनुसार साधारण शंभर कोटी रुपयांच्या आसपास.

या चित्रपटात एकूण आठ गीते आहेत. तलत महमूद यांची दोन एकलगीते आणि एक द्वंद्वगीत, लता मंगेशकर व आशा भोसले यांची प्रत्येकी एक एकलगीत आणि एक द्वंद्वगीत, तर गीता दत्त आणि शमशाद बेगम यांची प्रत्येकी एक एकलरचना.

चित्रपटाची कथा शंकर (दिलीपकुमार) आणि कमला (मधुबाला) या बालमित्रांभोवती फिरते. नियती त्यांना एकमेकांपासून दूर करते; परंतु त्यांच्या मनातील प्रेम मात्र अबाधित राहते. अनेक वर्षांनी नियती पुन्हा त्यांची भेट घडवून आणते. तोपर्यंत शंकर जहागीरदार बनलेला असतो, तर कमला देवळातील पुजारिण. जेव्हा दोघांना आपली खरी ओळख पटते आणि आयुष्यातील सर्व बंधने झुगारून एकत्र येण्याचा निर्णय घेतात, तेव्हा हे अविस्मरणीय द्वंद्वगीत सुरू होते—

आज प्रीत ने तोड़ दी बंधन की दीवार,

हार मान के प्रीत से चला गया संसार

सुरुवातीलाच मोहून टाकणारा संगीताविष्कार

गाण्याची सुरुवात लता मंगेशकर यांच्या निर्मळ, मधुर स्वरांनी होते. "तोड़" या शब्दावरील नाजूक हरकत, "दी" नंतर स्वरांची सहज उतरती चाल, "की" वरील सुबक हरकत आणि शेवटी "संसार" या शब्दावरील छोटीशी तान—या सर्वांमुळे गाणे पहिल्याच ओळीत एका विलक्षण उंचीवर जाऊन पोहोचते.

सज्जाद हुसेन यांनी पियानो, व्हायोलिन, बासरी आणि संयत तालवाद्य यांच्या सुरेख मिलाफातून एक विलक्षण नादमय वातावरण निर्माण केले आहे. या वाद्यांची साथ कधीही स्वरांवर मात करत नाही; उलट गाण्याच्या भावविश्वाला अधिक खुलवते.

मुखडा म्हणजे निव्वळ संगीताचा उत्सव—

दिल में समा गये सजन, फूल खिले चमन चमन,

प्यार भी मुस्कुरा दिया।

मस्ती भरी हवा चली, हँसने लगी कली कली,

तुम से मुझे मिला दिया॥

वर्षानुवर्षांच्या विरहानंतर एकमेकांना भेटलेल्या दोन प्रेमिकांच्या आनंदाचे चित्रण राजेंद्रकृष्ण यांनी अत्यंत सहज, परंतु प्रभावी शब्दांत केले आहे.

त्यांच्या आयुष्यात झालेला आमूलाग्र बदल पुढील कडव्यात व्यक्त होतो—

ऐसा बदल गया समा, बदले ज़मीन ओ आसमान,

छोड़ के जब बना लिया प्यार ने एक नया जहाँ।

आयी घटाएं झूम के, नील गगन को चूम के,

ग़म का निशाँ मिटा दिया॥

या कडव्यात जणू निसर्गही त्यांच्या मिलनाचा उत्सव साजरा करतो. ढग डोलू लागतात, आकाशाला चुंबन देतात आणि दुःखाची प्रत्येक खूण नाहीशी होते.

तिसऱ्या कडव्यात त्यांच्या पूर्वीच्या रिकाम्या आयुष्याची आणि प्रेमामुळे प्राप्त झालेल्या परिपूर्णतेची अत्यंत सुंदर तुलना आढळते—

पहले कोई खुशी ना थी, दिल की कली खिली ना थी,

तीर-ए-नज़र चला ना था, ज़िंदगी ज़िंदगी ना थी।

तेरे कदम की आहटें बन गयी मुस्कुराहटें,

मेरा जहाँ बसा दिया॥

एकेकाळचे ओसाड आणि अर्थहीन वाटणारे जीवन प्रिय व्यक्तीच्या आगमनाने फुलून आले आहे.

शेवटचे कडवे या आनंदोत्सवाला पुढे नेते—

आयी जो रुत बहार की, छिड़ गयी बात प्यार की,

दिल ने तड़प तड़प के फिर तेरे लिए पुकार की।

तुम भी कहीं से आ गये, धीरे से मुस्कुरा गये,

दिल को हँसा हँसा दिया॥

आणि मग पुन्हा मुखडा येतो—

मस्ती भरी हवा चली, हँसने लगी कली कली,

तुम से मुझे मिला दिया।

दिल में समा गये सजन, फूल खिले चमन चमन,

प्यार भी मुस्कुरा दिया।

ग़म का निशाँ मिटा दिया, दिल को हँसा हँसा दिया॥

सज्जाद हुसेन यांची संगीतप्रतिभा

संगीताच्या दृष्टीने पाहता हे गीत मिश्र यमन रागावर आधारित असल्याचे म्हणता येईल. पियानो, व्हायोलिन आणि बासरी यांच्या सुरेख तुकड्यांमुळे गाण्याची माधुरी अधिक खुलते आणि संपूर्ण रचनेत कोमल प्रणयभाव कायम राहतो.

गाण्याचा वेग चांगलाच असूनही "घटाएं", "कदम" आणि "कहीं" या शब्दांवरील सूक्ष्म हरकती लताबाईंनी ज्या सहजतेने घेतल्या आहेत, त्या त्यांच्या अद्वितीय स्वरनियंत्रणाची आणि अप्रतिम गायकीची साक्ष देतात. अशा प्रकारच्या अलंकारांसाठी विलक्षण अचूकता आणि कसब आवश्यक असते.

या गीताचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे प्रत्येक कडव्याला सज्जाद यांनी स्वतंत्र चाल दिली आहे. चित्रपटसंगीतात क्वचितच आढळणाऱ्या या वैशिष्ट्यामुळे संपूर्ण गीतात सतत नवेपणा जाणवतो आणि श्रोत्याची उत्सुकता शेवटपर्यंत टिकून राहते.

माझ्या मते, "दिल में समा गये सजन" हे हिंदी चित्रपटसंगीतातील सर्वोत्कृष्ट पाच द्वंद्वगीतांपैकी एक मानले जावे. गीतकार राजेंद्रकृष्ण यांची भावस्पर्शी शब्दरचना, सज्जाद हुसेन यांचे कल्पक संगीत, लता मंगेशकर यांची सहजसुंदर आणि अप्रतिम गायकी, तलत महमूद यांच्या मखमली आवाजाची ऊब आणि अत्यंत संयत पण परिणामकारक वाद्यमेळ—या सर्वांचा संगम या गीताला कालातीत बनवतो.

हे सुंदर गीत तुम्हालाही तितकेच भावेल, अशी आशा आहे. ते ऐकल्यानंतर तुमचे मत आणि अनुभव अवश्य कळवा. धन्यवाद.

An Extraordinary Song from an Ordinary Film: "Dil Mein Sama Gaye Sajan" (Sangdil, 1952)

Hindi cinema has produced many films that may have been ordinary as cinematic experiences but became immortal because of their music. From Albela (1951) and Dil Apna Aur Preet Parai (1960) to Arzoo (1965), Aashiqui (1990), and Taal (1999), there are numerous examples where the soundtrack has long outlived the film itself.

Today's song belongs to that distinguished category.

Song: Dil Mein Sama Gaye Sajan, Phool Khile Chaman Chaman

Film: Sangdil (1952)

Lyricist: Rajendra Krishna

Composer: Sajjad Hussain

Singers: Lata Mangeshkar and Talat Mahmood

Before discussing the song itself, let me share an interesting anecdote. My friend Advait Dharmadhikari once pointed out that the melodic inspiration for this composition resurfaced nearly two decades later in the Marathi song Sandhikāli Yā Ashā Dhundalyā Dishā Dishā, beautifully rendered by Lata Mangeshkar and Arun Date. I later found a reference to this fascinating connection on the following website: https://www.aathavanitli-gani.com/Song/Sandhikali_Ya_Asha

The Film

Sangdil was adapted from Charlotte Brontë's classic 1847 novel Jane Eyre. It was only the second film to feature Dilip Kumar and Madhubala together. Although the film itself was fairly conventional, Rajendra Krishna's outstanding lyrics and Sajjad Hussain's inspired compositions transformed it into a musical treasure. The film reportedly grossed nearly ₹9.5 million at the box office—a figure that would translate to roughly ₹100 crore today.

The soundtrack consists of eight songs: Talat Mahmood sings two solos and one duet; Lata Mangeshkar and Asha Bhosle each have one solo and one duet; while Geeta Dutt and Shamshad Begum contribute one solo each.

The story revolves around Shankar (Dilip Kumar) and Kamla (Madhubala), childhood companions separated by fate but united by enduring love. Years later, destiny brings them together once more. By then, Shankar has become a feudal lord, while Kamla has devoted herself to the temple as a priestess. The moment they recognise one another and decide to break free from the constraints that have kept them apart, this unforgettable duet begins:

Aaj preet ne tod di, bandhan ki deewar,

Haar maan ke preet se, chala gaya sansar.

A Sublime Musical Opening

The song opens with Lata Mangeshkar's exquisitely pure voice. The delicate harkat on the word "toṛ", the graceful descent immediately after "dī", another elegant ornament on "kī", and the brief taan on the concluding word "sansār" elevate the composition from its very first phrase.

Sajjad Hussain creates a magical atmosphere with a finely balanced orchestral palette: the piano leads the accompaniment, beautifully complemented by the violin, flute, and restrained percussion.

The opening refrain is sheer musical delight:

Dil mein sama gaye sajan, phool khile chaman chaman,

Pyar bhi muskura diya.

Masti bhari hawa chali, hansne lagi kali kali,

Tum se mujhe mila diya.

Rajendra Krishna captures with remarkable simplicity the overwhelming joy of two lovers reunited after years of separation.

The emotional transformation they experience is expressed in the next stanza:

Aisa badal gaya sama, badle zameen o aasman,

Chhod ke jab bana liya pyar ne ek naya jahan.

Aayi ghataayen jhoom ke, neel gagan ko choom ke,

Gham ka nishan mita diya.

Here, nature itself seems to celebrate their union. The entire world appears transformed; the clouds dance, the sky is kissed, and every trace of sorrow vanishes.

The third stanza beautifully contrasts their earlier emptiness with the fulfilment that love has brought:

Pehle koi khushi na thi, dil ki kali khili na thi,

Teer-e-nazar chala na tha, zindagi zindagi na thi.

Tere kadam ki aahatein ban gayin muskurahatein,

Mera jahan basa diya.

What was once a barren existence has blossomed into a complete and meaningful life through the beloved's arrival.

The final stanza continues this joyous celebration:

Aayi jo rut bahaar ki, chhid gayi baat pyar ki,

Dil ne tadap tadap ke phir tere liye pukar ki.

Tum bhi kahin se aa gaye, dheere se muskura gaye,

Dil ko hansa hansa diya.

The song concludes by returning to the refrain, reaffirming the lovers' happiness:

Masti bhari hawa chali, hansne lagi kali kali,

Tum se mujhe mila diya.

Dil mein sama gaye sajan, phool khile chaman chaman,

Pyar bhi muskura diya.

Gham ka nishan mita diya, dil ko hansa hansa diya.

Sajjad Hussain's Musical Brilliance

Musically, the composition may best be described as being based on Mishra Yaman. The piano, violin, and flute interludes enrich the melody without ever overwhelming it, creating an atmosphere of tenderness and romance.

The song moves at a brisk pace, yet Lata negotiates the intricate harkats on words such as "ghataayen," "kadam," and "kahin" with astonishing ease. These delicate embellishments demand exceptional control and precision—qualities that only a singer of Lata Mangeshkar's calibre could command.

Another striking feature of the composition is that Sajjad employs a different melodic treatment for each of the three stanzas. This uncommon approach lends the duet remarkable freshness and keeps the listener engaged throughout.

For me, Dil Mein Sama Gaye Sajan unquestionably deserves a place among the five greatest duets ever composed for Hindi cinema. It is one of those rare songs in which every creative contributor reaches the highest level of artistry: Rajendra Krishna's evocative poetry, Sajjad Hussain's inspired composition, Lata Mangeshkar's effortless virtuosity, Talat Mahmood's velvety warmth, and the understated orchestration all come together to create something truly timeless.

I hope you enjoy listening to this beautiful duet as much as I do. I would be delighted to hear your impressions after you have heard it.

Thank you.

आरंभ-स्वर १४ : दम भर जो उधर मुँह फेरे (Raj Kapoor-Nargis starrer)

साल होतं १९८८. नुकताच पदवीधर होऊन पुढील परीक्षेचा अभ्यास सुरु होता त्यामुळे आयुष्यात भरपूर वेळ असण्याचा तो काळ होता. २ जून १९८८ रोजी हिंदी चित्रसृष्टीतील सुप्रसिद्ध अभिनेता/दिग्दर्शक राजकपूर याचे निधन झाले. आमच्या आई-बाबांच्या पिढीतील "राज-दिलीप-देव" या त्रिकुटाची पडद्यावरची जादू संपून दशकाहून अधिक काळ लोटला होता तरीही त्यांची लोकप्रियता कायम होती. राजकपूर गेल्यानंतर पुण्यातील विजय टॉकीज (लिमये नाट्य चित्र मंदिर) मध्ये त्याच्या चित्रपटांचा महोत्सव लागला होता. त्यात प्रथम "आवारा" पाहिला आणि इतरांप्रमाणेच भारावून गेलो. त्याची कथा, त्यातील दृश्ये, सर्वांचा अभिनय आणि त्यातील गाणी यांनी नंतर कित्येक दिवस झपाटून टाकले. त्यावेळी गीत/संगीत यातील फार काही कळत नव्हते पण गाणी कानाला गोड लागत होती.

नंतर जशीजशी समज वाढत गेली तेंव्हा लक्षात आले की कसे राजकपूरने आणि त्याच्या लेखकांनी "आवारा" आणि "श्री ४२०" सारख्या चित्रपटातून तद्दन साम्यवादी विचार मांडले आहेत ते! Indian Express मध्ये मागे राजकपूरने एक लेख लिहिला होता त्यात लिहिले होते की "आवारा चित्रपटात मला हे सिद्ध करायचे होते की आवारा, गुंड मुले जन्मतःच नसतात तर गरिबी आणि आजूबाजूच्या दुष्ट परिस्थितीमुळे निर्माण होतात". 

चोरी, लूटमारी, गुन्हे करणे यांसारख्या वाईट कामांचे उदात्तीकरण गरिबी आणि समाजाने ठोकरलेला या गोंडस आवरणाखाली या चित्रपटांनी केले. त्यातील गुंड, स्वार्थी, लबाड, भ्रष्टाचारी, गुन्हेगार नायकाला हिरो बनवून एक प्रकारे समाजात चुकीचा संदेश पसरवला. आज हे दुर्गुण सर्व समाजात मोठ्या प्रमाणात पसरले आहेत आणि समाज रसातळाला जातो आहे हे आपण अनुभवतो आहोत. याला प्रत्यक्ष/अप्रत्यक्षरीत्या अशा चित्रपटांतून झालेले दुर्गुणांचे उदात्तीकरण कारणीभूत आहे असे वाटते. असो.

आज सादर करत असलेले गाणे हे १९५१ सालच्या "आवारा" चित्रपटातील आहे. "आवारा" मधे तब्बल १० गाणी आहेत त्यापैकी लताची ६ (४ सोलो, २ द्वंद्व), मुकेशची ३ (२ सोलो, १ द्वंद्व), आणि रफी, मन्ना डे आणि शमशाद बेगम यांचे प्रत्येकी १ गाणे आहे. सहा गाणी शैलेंद्र यांनी तर उर्वरित चार गाणी हसरत जयपुरी यांनी लिहिली आहेत. आणि अजरामर असं संगीत दिलंय शंकर-जयकिशन (SJ) यांनी. राजकपूर बरोबरच्या पहिल्या "बरसात" या चित्रपटानंतर SJ जोडीचा हा दुसरा चित्रपट. "आवारा" मध्ये शंकर-जयकिशन यांनी तब्बल १०० वादकांचा वाद्यवृंद वापरला. "तेरे बिना आग ये चांदनी" आणि "घर आया मेरा परदेसी" सारखी गाणी ऐकली तर या वाद्यवृंदाची जादू लक्षात येईल. क्या कहने? वाहव्वा!!

गाण्याची पार्श्वभूमी थोडक्यात अशी: श्रीमंत न्यायाधीश असलेले रघुनाथ (पृथ्वीराज कपूर) यांचा "चांगल्या माणसांची मुले चांगलीच निघतात आणि वाईट माणसांची वाईट" या उक्तीवर ठाम विश्वास असतो. गुंड जग्गा (K. N. सिंग) याला रघुनाथ यांनी शिक्षा सुनावलेली असते. त्याचा बदला म्हणून जग्गा रघुनाथ यांची बायको लीला (लीला चिटणीस) हिला पळवून आणतो, आणि ती गरोदर आहे हे समजताच ४ दिवसांनी घरी पाठवून देतो. तिच्या चारित्र्याबद्दल शंका येऊन रघुनाथ तिला घराबाहेर काढतात, कालांतराने लीलाला राज (छोटा राज - शशी कपूर, मोठा राज - राज कपूर) हा मुलगा होतो. त्यांच्या दुर्दैवाने तो जग्गाच्या कचाट्यात सापडून पुढे चोरी, लूटमारी असे धंदे करायला लागतो. राजची बालपणीची मैत्रीण रिटा (नर्गिस). दोघांची गाठ तरुणपणी १२ वर्षानंतर पडते. त्यांच्या पहिल्या भेटीच्या प्रसंगादरम्यान येते हे अप्रतिम गाणे "दम भर जो उधर मुँह फेरे".

चित्रपट: आवारा,  गीतकार:  शैलेंद्र, संगीतकार: शंकर-जयकिशन, गायक/गायिका: लता मंगेशकर आणि मुकेश

सुरुवातीलाच ऐकू येतो फक्त लताचा अमर आवाज...

दम भर जो उधर मुँह फेरे, ओ चन्दा

नंतर बासरीचा एक मधुर तुकडा, आणि मग...

मै उनसे प्यार कर लूंगी, बातें हज़ार कर लूँगी । ।

दुसऱ्यांदा हीच ओळ म्हणताना खास शंकर-जयकिशन ठेका सुरु होतो आणि गाणे वेग पकडते.... 

दिल करता है प्यार के सजदे, और मैं भी उनके साथ

चाँद को चन्दा रोज़ ही देखे मेरी पहली रात 

(रिटा राजला प्रेमाने चाँद म्हणत असते) 

बादल में अब छुप जा रे ओ चन्दा

मै उनसे प्यार कर लूँगी ...

आता ऐकू येतो तो मुकेशचा निर्मळ आवाज:

दम भर जो इधर मुँह फेरे, ओ चन्दा

मै उनसे प्यार कर लूँगा,  नज़रें तो चार कर लूँगा । । 

मै चोर हूँ काम है चोरी, दुनिया में हूँ बदनाम     (सत्य)

दिल को चुराता आया हूँ मैं यही मेरा काम    (मुलामा)

आना तू गवाही देने ओ चन्दा                   

मै उनसे प्यार कर लूँगा,  नज़रें तो चार कर लूँगा । ।                

ती तिच्या मनातील भीती व्यक्त करते:

दिल को चुराके खो मत जाना, राह न जाना भूल

इन कदमों से कुचल ना देना मेरे दिल का फूल

ये बात उन्हें समझा दे ओ चन्दा

मै उनसे प्यार कर लूँगी ... । । 

शेवट पुन्हा संथ, तलावातील पाण्यात चंद्राचे दर्शन आणि लताने गायलेली शेवटची ओळ आपल्याला हुरहूर लावून जाते. 

राज कपूर आणि विशेषतः नर्गिस यांचा अप्रतिम अभिनय; प्रियकर-प्रेयसीच्या भेटीची आतुरता, त्यांच्या पुनर्भेटीचा आनंद आणि बालपणीच्या प्रेमाला आलेला बहर या सर्व भावनांचे अत्यंत प्रभावी चित्रण करणारे शैलेंद्र यांचे हृदयस्पर्शी शब्द; शंकर-जयकिशन यांचे अफलातून संगीत; आणि त्यावर लता मंगेशकर व मुकेश यांच्या भावपूर्ण गायकीने चढवलेला कळस—या सर्व घटकांनी मिळून हे गीत अजरामर बनवले आहे. ते चिरंतन लोकप्रिय ठरले नसते, तरच नवल वाटले असते.

चला तर ऐकू या हे सुप्रसिद्ध गीत.

ब्लॉग आवडला असेल अशी आशा करतो. आपली प्रतिक्रिया कळवा आणि ब्लॉग तुमच्या संपर्कातील लोकांनाही पाठवा. धन्यवाद.

The year was 1988. I had just graduated and was preparing for my next competitive examination, so it was a period in life when I had plenty of free time. On 2nd June 1988, the legendary Hindi film actor and director Raj Kapoor passed away. Although more than a decade had passed since the golden era of the iconic trio of my parents' generation—Raj Kapoor, Dilip Kumar, and Dev Anand—their popularity remained undiminished.

Following Raj Kapoor's death, Vijay Talkies (Limaye Natya Chitra Mandir) in Pune organized a festival showcasing his films. The first film I watched there was “Awaara”, and like countless others, I was completely captivated. Its story, memorable scenes, brilliant performances, and unforgettable songs stayed with me for days. At that time, I knew very little about the finer aspects of lyrics or music, but the songs were irresistibly melodious.

As my understanding matured over the years, I realized how Raj Kapoor and his writers had infused films like “Awaara” and Shree 420 with distinctly socialist, even communist, themes. I remember reading an article by Raj Kapoor in The Indian Express, where he wrote that his objective in “Awaara” was to demonstrate that criminals and vagabonds are not born that way; rather, poverty and adverse social circumstances turn them into such people.

These films, in my view, romanticized theft, robbery, and crime under the sympathetic guise of poverty and social oppression. By portraying gangsters, selfish, deceitful, corrupt, and criminal protagonists as heroes, they arguably conveyed a problematic message to society. Today, when dishonesty and criminal tendencies seem widespread and society appears to be deteriorating morally, one cannot help wondering whether the glorification of such flawed characters in cinema has, directly or indirectly, contributed to this decline. Be that as it may.

The Story

The story revolves around Raghunath (Prithviraj Kapoor), a wealthy judge who firmly believes that good men produce good children, while bad men produce bad children. He sentences the notorious criminal Jagga (K. N. Singh), who later kidnaps Raghunath's wife Leela (Leela Chitnis) in revenge. Upon discovering that she is pregnant, Jagga releases her after four days. However, Raghunath suspects her chastity and throws her out of the house.

In time, Leela gives birth to a son, Raj (played by Shashi Kapoor as a child and Raj Kapoor as an adult). Fate leads the boy into Jagga's influence, and he eventually turns to theft and crime. Raj's childhood friend is Rita (Nargis). The two meet again twelve years later as adults, and during this memorable reunion comes the enchanting song "Dam Bhar Jo Udhar Munh Phere."

The Music

““Awaara”” features an impressive ten songs:

• Lata Mangeshkar sings six (four solos and two duets).
• Mukesh sings three (two solos and one duet).
• Mohammed Rafi, Manna Dey, and Shamshad Begum contribute one song each.

Six songs were written by Shailendra, while the remaining four were penned by Hasrat Jaipuri. The immortal music was composed by the legendary duo Shankar–Jaikishan. After their successful collaboration with Raj Kapoor in “Barsaat”, ““Awaara”” became their second film together.

Remarkably, Shankar–Jaikishan employed an orchestra of nearly 100 musicians for the soundtrack. Listening to songs like "Tere Bina Aag Yeh Chandni" and "Ghar Aaya Mera Pardesi" reveals the grandeur of this orchestral arrangement. Simply magnificent!

"Dam Bhar Jo Udhar Munh Phere", Lyrics – Shailendra, Composer - Shankar–Jaikishan, Singers - Lata Mangeshkar and Mukesh

The song opens with Lata Mangeshkar's immortal voice:

Dam bhar jo udhar munh phere, o chanda...

A gentle flute passage follows, after which she sings:

Main unse pyar kar loongi, baatein hazaar kar loongi...

When she repeats the line, the percussion joins in and the song gathers momentum.

The lyrics continue:

Dil karta hai pyar ke sajde, aur main bhi unke saath,
Chaand ko chanda roz hi dekhe, meri pehli raat.

(Rita affectionately calls Raj "Chanda"—the Moon.)

The duet continues with Raj's playful confession:

Main chor hoon, kaam hai chori, duniya mein hoon badnaam...
Dil ko churata aaya hoon main, yahi mera kaam...

He admits to being a thief but cleverly softens the truth by claiming that what he truly steals are hearts.

Rita responds with a gentle warning:

Dil ko churake kho mat jaana, raah na jaana bhool,
In kadmon se kuchal na dena mere dil ka phool...

The song concludes at a slower pace, with the reflection of the moon shimmering in the lake. Lata Mangeshkar's final line leaves the listener with a lingering sense of longing.

Raj Kapoor's, and especially Nargis's, superb performances; Shailendra's evocative lyrics that beautifully capture the lovers' longing to meet, the joy of their reunion, and the blossoming of their childhood love; Shankar–Jaikishan's extraordinary music; and the crowning touch added by Lata Mangeshkar and Mukesh through their soulful singing—all these elements come together to make this song immortal. It would have been surprising if it had not achieved everlasting fame.

Let us once again enjoy this timeless classic.

Hope you liked the blog. Please leave a comment and share further. Thanks.

आरंभ-स्वर १३ : ख़ाली पिली काहे को अख्खा दिन बैठके बोंब मारता है? (Surprise Gem by Kishore Kumar and Manna Dey)

 

आज सादर करत असलेले गाणे म्हणजे एक धमाल, रंगतदार आणि मजेशीर गाणे आहे. ही कमाल केली आहे गीतकार पं. भरत व्यास, संगीतकार मन्ना डे आणि गायक किशोर कुमार यांनी! गाणे आहे १९५२ सालच्या "तमाशा" चित्रपटातले - दिग्दर्शक फणी मुजुमदार. प्रमुख भूमिका आहेत देव आनंद, मीनाकुमारी, बिपीन गुप्ता, किशोरकुमार आणि अशोककुमार यांच्या.

या चित्रपटाची काही वैशिष्ट्ये:

• निर्माते अशोक कुमार आणि सावक वाच्छा यांच्या Bombay Talkies च्या १९५२ सालच्या लोकप्रिय चित्रपटांपैकी एक. हॉलिवूडच्या १९४१ सालातील It Started with Eve चित्रपटाची हिंदी नक्कल

• देव आनंदचा मीना कुमारी बरोबरचा पहिला तर किशोरकुमार बरोबरचा दुसरा एकत्र काम केलेला चित्रपट

• किशोरकुमारने अभिनित केलेल्या आणि गायलेल्या विनोदी गीतांपैकी सुरुवातीच्या काळातील हे गीत

• याच चित्रपटात ३ वेगवेगळ्या गाण्यांत मीनाकुमारीला तीन वेगवेगळ्या गायिकांचे (लता, आशा आणि गीता दत्त) आवाज वापरण्याचा अनोखा पण यशस्वी प्रयोग संगीतकार मन्ना डे यांनी केला आहे!

चित्रपटात एकूण ८ गाणी आहेत, त्यापैकी ५ गाण्यांना मन्ना डे यांचे संगीत आहे. मन्ना डे यांनी संगीतकार म्हणून १९४७ ते १९७३ दरम्यान १९ हिंदी चित्रपटातील ११५ गाण्यांना संगीत दिले आहे. आजचे गाणे हे मन्ना डे यांच्या गंभीर प्रकृतीच्या अगदी विरुद्ध आहे; पण चित्रपटात किशोरकुमार यांच्यावर चित्रित होणार असल्याने, प्रसंगाला अनुरूप असे संगीत मन्नादांनी दिले आहे.

पियानो, व्हायोलिन, ट्रम्पेट, ड्रम, इ. वाद्यांचा वापर आणि ज्याला freestyle म्हणता येईल अशी चाल आहे. असे हे गाणे किशोरकुमारने आपल्या भन्नाट शैलीत सादर केले आहे. 

श्रीमंत उद्योगपती राय साहेब (बिपीन गुप्ता) यांच्या संपत्तीचा एकुलता एक वारसदार त्यांचा नातू दिलीप (देव आनंद) एका अभिनेत्रीच्या प्रेमात असतो. आजोबांना हे मान्य नसते त्यामुळे तो किरण (मीनाकुमारी) नावाच्या एका गरीब घरातील सुसंस्कृत मुलीला घरी आणून तिच्याशी लग्न करणार आहे असे खोटेच आजोबांना सांगतो. मग राय साहेब त्यांचा दुसरा नातू रज्जू (किशोरकुमार) आणि किरण यांच्या मदतीने दिलीपला कसे वठणीवर आणतात ते YouTube वर चित्रपटातच बघा.

आळशी दिलीपला उठवायला रज्जू हे गाणे म्हणतो. सुरुवातीपासूनच गाणे धमाल आहे हे लक्षात येते. गाणे म्हणता म्हणता मध्येच गद्यात ओळी म्हणणे, चित्रविचित्र आवाज काढणे असे गंमतीशीर प्रकार केवळ किशोरकुमारच करू शकतो. त्याच्या चेहऱ्यावरचे हावभाव आपल्या चेहऱ्यावर हसू आणतात. दुसऱ्या कडव्यात दिलीप जेंव्हा "अरे बापरे, अब क्या करें?" असे विचारतो त्यानंतर ऐकू येतो तो vintage किशोरकुमारचा आवाज, ज्याला तोड नाही. गाणे संपवताना किशोरकुमार "है" शब्द एकूण ६ वेळा वेगवेगळ्या पट्यांत आणि शेवटी खर्जात म्हणतो ते केवळ लाजवाब! यावरून त्याच्या range ची कल्पना येते.

तुम्हाला गाणे आवडेल अशी खात्री आहे. प्रतिक्रिया कळवा, फॉरवर्ड करा. धन्यवाद.

The song being presented today is a lively, colourful, and highly entertaining number. This magic has been created by lyricist Bharat Vyas, music director Manna Dey, and singer Kishore Kumar! The song is from the 1952 film Tamasha, directed by Phani Majumdar. The lead cast includes Dev Anand, Meena Kumari, Bipin Gupta, Kishore Kumar, and Ashok Kumar.

Some notable features of this film:

• It was one of the popular 1952 films produced by Bombay Talkies, owned by Ashok Kumar and Savak Vacha.
• It is a Hindi adaptation of the 1941 Hollywood film It Started with Eve.
• This was Dev Anand’s first film with Meena Kumari and his second film with Kishore Kumar.
• The song belongs to the early phase of Kishore Kumar’s comic songs that he both acted in and sang himself.
• In this very film, music director Manna Dey carried out a unique and successful experiment by using the voices of three different singers — Lata Mangeshkar, Asha Bhosle, and Geeta Dutt — for Meena Kumari in three different songs!

The film has a total of eight songs, five of which were composed by Manna Dey. As a music director, Manna Dey composed music for 115 songs across 19 Hindi films between 1947 and 1973. Today’s song is completely opposite to Manna Dey’s usually serious style, but since it was picturized on Kishore Kumar, he composed music perfectly suited to the comic situation.

The song uses instruments like piano, violin, trumpet, drums, etc., and has a tune that can be called freestyle in nature. Kishore Kumar has performed it in his trademark crazy and energetic style.

The story goes like this: Wealthy industrialist Rai Saheb (Bipin Gupta) has only one heir to his fortune — his grandson Dilip (Dev Anand), who is in love with an actress. His grandfather disapproves of this relationship, so Dilip falsely tells him that he plans to marry Kiran (Meena Kumari), a cultured girl from a poor family. Then Rai Saheb, along with his other grandson Rajju (Kishore Kumar) and Kiran, tries to bring Dilip back on the right track. Watch the film on YouTube to see how this unfolds.

Rajju sings this song to wake up the lazy Dilip. Right from the beginning, you realize how hilarious and entertaining the song is. In the middle of singing, Kishore Kumar suddenly shifts to spoken lines, makes bizarre sound effects, and performs all sorts of comic antics — something only he could pull off. His facial expressions naturally bring a smile to your face. In the second verse, when Dilip says, “Oh my God, what do we do now?”, what follows is that vintage Kishore Kumar voice that is simply unmatched.

And while ending the song, Kishore Kumar sings the word “Hai” six different times in different pitches, ending finally in a deep bass note — absolutely marvellous! It gives a glimpse of his incredible vocal range.

I am sure you will enjoy the song. Do share your reactions and forward it to others. Thank you.