आरंभ-स्वर १४ : दम भर जो उधर मुँह फेरे (Raj Kapoor-Nargis starrer)

साल होतं १९८८. नुकताच पदवीधर होऊन पुढील परीक्षेचा अभ्यास सुरु होता त्यामुळे आयुष्यात भरपूर वेळ असण्याचा तो काळ होता. २ जून १९८८ रोजी हिंदी चित्रसृष्टीतील सुप्रसिद्ध अभिनेता/दिग्दर्शक राजकपूर याचे निधन झाले. आमच्या आई-बाबांच्या पिढीतील "राज-दिलीप-देव" या त्रिकुटाची पडद्यावरची जादू संपून दशकाहून अधिक काळ लोटला होता तरीही त्यांची लोकप्रियता कायम होती. राजकपूर गेल्यानंतर पुण्यातील विजय टॉकीज (लिमये नाट्य चित्र मंदिर) मध्ये त्याच्या चित्रपटांचा महोत्सव लागला होता. त्यात प्रथम "आवारा" पाहिला आणि इतरांप्रमाणेच भारावून गेलो. त्याची कथा, त्यातील दृश्ये, सर्वांचा अभिनय आणि त्यातील गाणी यांनी नंतर कित्येक दिवस झपाटून टाकले. त्यावेळी गीत/संगीत यातील फार काही कळत नव्हते पण गाणी कानाला गोड लागत होती.

नंतर जशीजशी समज वाढत गेली तेंव्हा लक्षात आले की कसे राजकपूरने आणि त्याच्या लेखकांनी "आवारा" आणि "श्री ४२०" सारख्या चित्रपटातून तद्दन साम्यवादी विचार मांडले आहेत ते! Indian Express मध्ये मागे राजकपूरने एक लेख लिहिला होता त्यात लिहिले होते की "आवारा चित्रपटात मला हे सिद्ध करायचे होते की आवारा, गुंड मुले जन्मतःच नसतात तर गरिबी आणि आजूबाजूच्या दुष्ट परिस्थितीमुळे निर्माण होतात". 

चोरी, लूटमारी, गुन्हे करणे यांसारख्या वाईट कामांचे उदात्तीकरण गरिबी आणि समाजाने ठोकरलेला या गोंडस आवरणाखाली या चित्रपटांनी केले. त्यातील गुंड, स्वार्थी, लबाड, भ्रष्टाचारी, गुन्हेगार नायकाला हिरो बनवून एक प्रकारे समाजात चुकीचा संदेश पसरवला. आज हे दुर्गुण सर्व समाजात मोठ्या प्रमाणात पसरले आहेत आणि समाज रसातळाला जातो आहे हे आपण अनुभवतो आहोत. याला प्रत्यक्ष/अप्रत्यक्षरीत्या अशा चित्रपटांतून झालेले दुर्गुणांचे उदात्तीकरण कारणीभूत आहे असे वाटते. असो.

आज सादर करत असलेले गाणे हे १९५१ सालच्या "आवारा" चित्रपटातील आहे. "आवारा" मधे तब्बल १० गाणी आहेत त्यापैकी लताची ६ (४ सोलो, २ द्वंद्व), मुकेशची ३ (२ सोलो, १ द्वंद्व), आणि रफी, मन्ना डे आणि शमशाद बेगम यांचे प्रत्येकी १ गाणे आहे. सहा गाणी शैलेंद्र यांनी तर उर्वरित चार गाणी हसरत जयपुरी यांनी लिहिली आहेत. आणि अजरामर असं संगीत दिलंय शंकर-जयकिशन (SJ) यांनी. राजकपूर बरोबरच्या पहिल्या "बरसात" या चित्रपटानंतर SJ जोडीचा हा दुसरा चित्रपट. "आवारा" मध्ये शंकर-जयकिशन यांनी तब्बल १०० वादकांचा वाद्यवृंद वापरला. "तेरे बिना आग ये चांदनी" आणि "घर आया मेरा परदेसी" सारखी गाणी ऐकली तर या वाद्यवृंदाची जादू लक्षात येईल. क्या कहने? वाहव्वा!!

गाण्याची पार्श्वभूमी थोडक्यात अशी: श्रीमंत न्यायाधीश असलेले रघुनाथ (पृथ्वीराज कपूर) यांचा "चांगल्या माणसांची मुले चांगलीच निघतात आणि वाईट माणसांची वाईट" या उक्तीवर ठाम विश्वास असतो. गुंड जग्गा (K. N. सिंग) याला रघुनाथ यांनी शिक्षा सुनावलेली असते. त्याचा बदला म्हणून जग्गा रघुनाथ यांची बायको लीला (लीला चिटणीस) हिला पळवून आणतो, आणि ती गरोदर आहे हे समजताच ४ दिवसांनी घरी पाठवून देतो. तिच्या चारित्र्याबद्दल शंका येऊन रघुनाथ तिला घराबाहेर काढतात, कालांतराने लीलाला राज (छोटा राज - शशी कपूर, मोठा राज - राज कपूर) हा मुलगा होतो. त्यांच्या दुर्दैवाने तो जग्गाच्या कचाट्यात सापडून पुढे चोरी, लूटमारी असे धंदे करायला लागतो. राजची बालपणीची मैत्रीण रिटा (नर्गिस). दोघांची गाठ तरुणपणी १२ वर्षानंतर पडते. त्यांच्या पहिल्या भेटीच्या प्रसंगादरम्यान येते हे अप्रतिम गाणे "दम भर जो उधर मुँह फेरे".

चित्रपट: आवारा,  गीतकार:  शैलेंद्र, संगीतकार: शंकर-जयकिशन, गायक/गायिका: लता मंगेशकर आणि मुकेश

सुरुवातीलाच ऐकू येतो फक्त लताचा अमर आवाज...

दम भर जो उधर मुँह फेरे, ओ चन्दा

नंतर बासरीचा एक मधुर तुकडा, आणि मग...

मै उनसे प्यार कर लूंगी, बातें हज़ार कर लूँगी । ।

दुसऱ्यांदा हीच ओळ म्हणताना खास शंकर-जयकिशन ठेका सुरु होतो आणि गाणे वेग पकडते.... 

दिल करता है प्यार के सजदे, और मैं भी उनके साथ

चाँद को चन्दा रोज़ ही देखे मेरी पहली रात 

(रिटा राजला प्रेमाने चाँद म्हणत असते) 

बादल में अब छुप जा रे ओ चन्दा

मै उनसे प्यार कर लूँगी ...

आता ऐकू येतो तो मुकेशचा निर्मळ आवाज:

दम भर जो इधर मुँह फेरे, ओ चन्दा

मै उनसे प्यार कर लूँगा,  नज़रें तो चार कर लूँगा । । 

मै चोर हूँ काम है चोरी, दुनिया में हूँ बदनाम     (सत्य)

दिल को चुराता आया हूँ मैं यही मेरा काम    (मुलामा)

आना तू गवाही देने ओ चन्दा                   

मै उनसे प्यार कर लूँगा,  नज़रें तो चार कर लूँगा । ।                

ती तिच्या मनातील भीती व्यक्त करते:

दिल को चुराके खो मत जाना, राह न जाना भूल

इन कदमों से कुचल ना देना मेरे दिल का फूल

ये बात उन्हें समझा दे ओ चन्दा

मै उनसे प्यार कर लूँगी ... । । 

शेवट पुन्हा संथ, तलावातील पाण्यात चंद्राचे दर्शन आणि लताने गायलेली शेवटची ओळ आपल्याला हुरहूर लावून जाते. 

राज कपूर आणि विशेषतः नर्गिस यांचा अप्रतिम अभिनय; प्रियकर-प्रेयसीच्या भेटीची आतुरता, त्यांच्या पुनर्भेटीचा आनंद आणि बालपणीच्या प्रेमाला आलेला बहर या सर्व भावनांचे अत्यंत प्रभावी चित्रण करणारे शैलेंद्र यांचे हृदयस्पर्शी शब्द; शंकर-जयकिशन यांचे अफलातून संगीत; आणि त्यावर लता मंगेशकर व मुकेश यांच्या भावपूर्ण गायकीने चढवलेला कळस—या सर्व घटकांनी मिळून हे गीत अजरामर बनवले आहे. ते चिरंतन लोकप्रिय ठरले नसते, तरच नवल वाटले असते.

चला तर ऐकू या हे सुप्रसिद्ध गीत.

ब्लॉग आवडला असेल अशी आशा करतो. आपली प्रतिक्रिया कळवा आणि ब्लॉग तुमच्या संपर्कातील लोकांनाही पाठवा. धन्यवाद.

The year was 1988. I had just graduated and was preparing for my next competitive examination, so it was a period in life when I had plenty of free time. On 2nd June 1988, the legendary Hindi film actor and director Raj Kapoor passed away. Although more than a decade had passed since the golden era of the iconic trio of my parents' generation—Raj Kapoor, Dilip Kumar, and Dev Anand—their popularity remained undiminished.

Following Raj Kapoor's death, Vijay Talkies (Limaye Natya Chitra Mandir) in Pune organized a festival showcasing his films. The first film I watched there was “Awaara”, and like countless others, I was completely captivated. Its story, memorable scenes, brilliant performances, and unforgettable songs stayed with me for days. At that time, I knew very little about the finer aspects of lyrics or music, but the songs were irresistibly melodious.

As my understanding matured over the years, I realized how Raj Kapoor and his writers had infused films like “Awaara” and Shree 420 with distinctly socialist, even communist, themes. I remember reading an article by Raj Kapoor in The Indian Express, where he wrote that his objective in “Awaara” was to demonstrate that criminals and vagabonds are not born that way; rather, poverty and adverse social circumstances turn them into such people.

These films, in my view, romanticized theft, robbery, and crime under the sympathetic guise of poverty and social oppression. By portraying gangsters, selfish, deceitful, corrupt, and criminal protagonists as heroes, they arguably conveyed a problematic message to society. Today, when dishonesty and criminal tendencies seem widespread and society appears to be deteriorating morally, one cannot help wondering whether the glorification of such flawed characters in cinema has, directly or indirectly, contributed to this decline. Be that as it may.

The Story

The story revolves around Raghunath (Prithviraj Kapoor), a wealthy judge who firmly believes that good men produce good children, while bad men produce bad children. He sentences the notorious criminal Jagga (K. N. Singh), who later kidnaps Raghunath's wife Leela (Leela Chitnis) in revenge. Upon discovering that she is pregnant, Jagga releases her after four days. However, Raghunath suspects her chastity and throws her out of the house.

In time, Leela gives birth to a son, Raj (played by Shashi Kapoor as a child and Raj Kapoor as an adult). Fate leads the boy into Jagga's influence, and he eventually turns to theft and crime. Raj's childhood friend is Rita (Nargis). The two meet again twelve years later as adults, and during this memorable reunion comes the enchanting song "Dam Bhar Jo Udhar Munh Phere."

The Music

““Awaara”” features an impressive ten songs:

• Lata Mangeshkar sings six (four solos and two duets).
• Mukesh sings three (two solos and one duet).
• Mohammed Rafi, Manna Dey, and Shamshad Begum contribute one song each.

Six songs were written by Shailendra, while the remaining four were penned by Hasrat Jaipuri. The immortal music was composed by the legendary duo Shankar–Jaikishan. After their successful collaboration with Raj Kapoor in “Barsaat”, ““Awaara”” became their second film together.

Remarkably, Shankar–Jaikishan employed an orchestra of nearly 100 musicians for the soundtrack. Listening to songs like "Tere Bina Aag Yeh Chandni" and "Ghar Aaya Mera Pardesi" reveals the grandeur of this orchestral arrangement. Simply magnificent!

"Dam Bhar Jo Udhar Munh Phere", Lyrics – Shailendra, Composer - Shankar–Jaikishan, Singers - Lata Mangeshkar and Mukesh

The song opens with Lata Mangeshkar's immortal voice:

Dam bhar jo udhar munh phere, o chanda...

A gentle flute passage follows, after which she sings:

Main unse pyar kar loongi, baatein hazaar kar loongi...

When she repeats the line, the percussion joins in and the song gathers momentum.

The lyrics continue:

Dil karta hai pyar ke sajde, aur main bhi unke saath,
Chaand ko chanda roz hi dekhe, meri pehli raat.

(Rita affectionately calls Raj "Chanda"—the Moon.)

The duet continues with Raj's playful confession:

Main chor hoon, kaam hai chori, duniya mein hoon badnaam...
Dil ko churata aaya hoon main, yahi mera kaam...

He admits to being a thief but cleverly softens the truth by claiming that what he truly steals are hearts.

Rita responds with a gentle warning:

Dil ko churake kho mat jaana, raah na jaana bhool,
In kadmon se kuchal na dena mere dil ka phool...

The song concludes at a slower pace, with the reflection of the moon shimmering in the lake. Lata Mangeshkar's final line leaves the listener with a lingering sense of longing.

Raj Kapoor's, and especially Nargis's, superb performances; Shailendra's evocative lyrics that beautifully capture the lovers' longing to meet, the joy of their reunion, and the blossoming of their childhood love; Shankar–Jaikishan's extraordinary music; and the crowning touch added by Lata Mangeshkar and Mukesh through their soulful singing—all these elements come together to make this song immortal. It would have been surprising if it had not achieved everlasting fame.

Let us once again enjoy this timeless classic.

Hope you liked the blog. Please leave a comment and share further. Thanks.

आरंभ-स्वर १३ : ख़ाली पिली काहे को अख्खा दिन बैठके बोंब मारता है? (Surprise Gem by Kishore Kumar and Manna Dey)

 

आज सादर करत असलेले गाणे म्हणजे एक धमाल, रंगतदार आणि मजेशीर गाणे आहे. ही कमाल केली आहे गीतकार पं. भरत व्यास, संगीतकार मन्ना डे आणि गायक किशोर कुमार यांनी! गाणे आहे १९५२ सालच्या "तमाशा" चित्रपटातले - दिग्दर्शक फणी मुजुमदार. प्रमुख भूमिका आहेत देव आनंद, मीनाकुमारी, बिपीन गुप्ता, किशोरकुमार आणि अशोककुमार यांच्या.

या चित्रपटाची काही वैशिष्ट्ये:

• निर्माते अशोक कुमार आणि सावक वाच्छा यांच्या Bombay Talkies च्या १९५२ सालच्या लोकप्रिय चित्रपटांपैकी एक. हॉलिवूडच्या १९४१ सालातील It Started with Eve चित्रपटाची हिंदी नक्कल

• देव आनंदचा मीना कुमारी बरोबरचा पहिला तर किशोरकुमार बरोबरचा दुसरा एकत्र काम केलेला चित्रपट

• किशोरकुमारने अभिनित केलेल्या आणि गायलेल्या विनोदी गीतांपैकी सुरुवातीच्या काळातील हे गीत

• याच चित्रपटात ३ वेगवेगळ्या गाण्यांत मीनाकुमारीला तीन वेगवेगळ्या गायिकांचे (लता, आशा आणि गीता दत्त) आवाज वापरण्याचा अनोखा पण यशस्वी प्रयोग संगीतकार मन्ना डे यांनी केला आहे!

चित्रपटात एकूण ८ गाणी आहेत, त्यापैकी ५ गाण्यांना मन्ना डे यांचे संगीत आहे. मन्ना डे यांनी संगीतकार म्हणून १९४७ ते १९७३ दरम्यान १९ हिंदी चित्रपटातील ११५ गाण्यांना संगीत दिले आहे. आजचे गाणे हे मन्ना डे यांच्या गंभीर प्रकृतीच्या अगदी विरुद्ध आहे; पण चित्रपटात किशोरकुमार यांच्यावर चित्रित होणार असल्याने, प्रसंगाला अनुरूप असे संगीत मन्नादांनी दिले आहे.

पियानो, व्हायोलिन, ट्रम्पेट, ड्रम, इ. वाद्यांचा वापर आणि ज्याला freestyle म्हणता येईल अशी चाल आहे. असे हे गाणे किशोरकुमारने आपल्या भन्नाट शैलीत सादर केले आहे. 

श्रीमंत उद्योगपती राय साहेब (बिपीन गुप्ता) यांच्या संपत्तीचा एकुलता एक वारसदार त्यांचा नातू दिलीप (देव आनंद) एका अभिनेत्रीच्या प्रेमात असतो. आजोबांना हे मान्य नसते त्यामुळे तो किरण (मीनाकुमारी) नावाच्या एका गरीब घरातील सुसंस्कृत मुलीला घरी आणून तिच्याशी लग्न करणार आहे असे खोटेच आजोबांना सांगतो. मग राय साहेब त्यांचा दुसरा नातू रज्जू (किशोरकुमार) आणि किरण यांच्या मदतीने दिलीपला कसे वठणीवर आणतात ते YouTube वर चित्रपटातच बघा.

आळशी दिलीपला उठवायला रज्जू हे गाणे म्हणतो. सुरुवातीपासूनच गाणे धमाल आहे हे लक्षात येते. गाणे म्हणता म्हणता मध्येच गद्यात ओळी म्हणणे, चित्रविचित्र आवाज काढणे असे गंमतीशीर प्रकार केवळ किशोरकुमारच करू शकतो. त्याच्या चेहऱ्यावरचे हावभाव आपल्या चेहऱ्यावर हसू आणतात. दुसऱ्या कडव्यात दिलीप जेंव्हा "अरे बापरे, अब क्या करें?" असे विचारतो त्यानंतर ऐकू येतो तो vintage किशोरकुमारचा आवाज, ज्याला तोड नाही. गाणे संपवताना किशोरकुमार "है" शब्द एकूण ६ वेळा वेगवेगळ्या पट्यांत आणि शेवटी खर्जात म्हणतो ते केवळ लाजवाब! यावरून त्याच्या range ची कल्पना येते.

तुम्हाला गाणे आवडेल अशी खात्री आहे. प्रतिक्रिया कळवा, फॉरवर्ड करा. धन्यवाद.

The song being presented today is a lively, colourful, and highly entertaining number. This magic has been created by lyricist Bharat Vyas, music director Manna Dey, and singer Kishore Kumar! The song is from the 1952 film Tamasha, directed by Phani Majumdar. The lead cast includes Dev Anand, Meena Kumari, Bipin Gupta, Kishore Kumar, and Ashok Kumar.

Some notable features of this film:

• It was one of the popular 1952 films produced by Bombay Talkies, owned by Ashok Kumar and Savak Vacha.
• It is a Hindi adaptation of the 1941 Hollywood film It Started with Eve.
• This was Dev Anand’s first film with Meena Kumari and his second film with Kishore Kumar.
• The song belongs to the early phase of Kishore Kumar’s comic songs that he both acted in and sang himself.
• In this very film, music director Manna Dey carried out a unique and successful experiment by using the voices of three different singers — Lata Mangeshkar, Asha Bhosle, and Geeta Dutt — for Meena Kumari in three different songs!

The film has a total of eight songs, five of which were composed by Manna Dey. As a music director, Manna Dey composed music for 115 songs across 19 Hindi films between 1947 and 1973. Today’s song is completely opposite to Manna Dey’s usually serious style, but since it was picturized on Kishore Kumar, he composed music perfectly suited to the comic situation.

The song uses instruments like piano, violin, trumpet, drums, etc., and has a tune that can be called freestyle in nature. Kishore Kumar has performed it in his trademark crazy and energetic style.

The story goes like this: Wealthy industrialist Rai Saheb (Bipin Gupta) has only one heir to his fortune — his grandson Dilip (Dev Anand), who is in love with an actress. His grandfather disapproves of this relationship, so Dilip falsely tells him that he plans to marry Kiran (Meena Kumari), a cultured girl from a poor family. Then Rai Saheb, along with his other grandson Rajju (Kishore Kumar) and Kiran, tries to bring Dilip back on the right track. Watch the film on YouTube to see how this unfolds.

Rajju sings this song to wake up the lazy Dilip. Right from the beginning, you realize how hilarious and entertaining the song is. In the middle of singing, Kishore Kumar suddenly shifts to spoken lines, makes bizarre sound effects, and performs all sorts of comic antics — something only he could pull off. His facial expressions naturally bring a smile to your face. In the second verse, when Dilip says, “Oh my God, what do we do now?”, what follows is that vintage Kishore Kumar voice that is simply unmatched.

And while ending the song, Kishore Kumar sings the word “Hai” six different times in different pitches, ending finally in a deep bass note — absolutely marvellous! It gives a glimpse of his incredible vocal range.

I am sure you will enjoy the song. Do share your reactions and forward it to others. Thank you.

स्मरण आशा-स्वरांचे

नमस्कार. महान पार्श्वगायिका आशा भोसले यांना जाऊन आज ३ आठवडे पूर्ण झाले. त्यानिमित्ताने त्यांनी गाऊन ठेवलेल्या काही अप्रतिम गीतांद्वारे त्यांच्या "आशा-स्वरांचे" हे स्मरण.

"त्या आल्या, त्यांनी पाहिले, त्यांनी जिंकले" हे आशाताईंबद्दल म्हणणं खूप धाडसाचं ठरेल, कारण त्यांचे जीवन आणि गायिका म्हणून त्यांचा प्रवास हा काही सहजसाध्य नव्हता हे आपल्याला त्यांच्या अनेक मुलाखतींमधून माहिती झालेले आहे. 

पाचही मंगेशकर भावंडे राहणीमानामध्ये अत्यंत साधी. एखादी छानशी साधी साडी, गळ्यात आणि हातातही मोजकेच दागिने, कपाळावर ठसठशीत दिसेल असे कुंकू (आजकालच्या मुलींना कुंकू/टिकली लावायला लाज वाटते म्हणे!), डाव्या किंवा उजव्या हातात फारतर एखादा रुमाल. कशाचाच बडेजाव नाही, कुठलाही नखरा नाही किंवा वादकांकडे बघून खोटी खोटी दाद देणे नाही. 

पण एकदा का त्यांनी गाण्याकरता तोंड उघडले की त्यांचे मोठेपण जाणवते आणि आपण थक्क होतो. आपल्या गळ्यातील उत्तम गाणे हे प्रेक्षकांपर्यंत कुठलाही नखरा न करता आणि हातवारे न करताही पोचवता येते हे या पाचही भावंडांनी पुनःपुन्हा सिद्ध केले आहे.

आशाताईंनी वयाच्या दहाव्या वर्षांपासून म्हणजे १९४३ पासून ते जवळपास २०२४ पर्यंत म्हणजे तब्बल ८१ वर्षे आपल्या गायकीचा धबधबा अखंड चालू ठेवला! त्यांनी आयुष्यात किती गाणी रेकॉर्ड केली याचा नक्की आकडा माहिती नाही. पण त्यांची आणि लताबाईंची गाणी ऐकल्यावर "निजरूप दाखवा हो, हरी दर्शनास द्या हो" ही प्रार्थना फळास येते. आपण सर्वच जण अतिशय भाग्यवान आहोत. असो.

चला तर ऐकू या आशाताईंची १२ अप्रतिम गाणी - ६ चित्रपटातील तर ६ गैरफिल्मी. गाण्यांची निवड करणेही महाकठीण. तरी पण शक्यतो कमी ऐकली गेलेली, Live कार्यक्रमात गायलेली गाणी यात घेतली आहेत. लोकप्रिय, सतत वाजवली/ऐकली गेलेली गाणी एक-दोन अपवाद वगळता टाळली आहेत.

शद्ब-मर्यादेमुळे प्रत्येक गाणे आणि त्यातील सौन्दर्य फार विस्ताराने मांडता आलेले नाही तरीसुद्धा आपल्याला ही गाणी आवडतील अशी आशा आहे.

१) आली री मेरे नैणाँ बाण पड़ी। - गैरफिल्मी (१९७१) - रचना संत मीराबाई - संगीतकार जयदेव

मीराबाईंची ही सुंदर रचना आशा आणि लता दोघींनी वेगवेगळी रेकॉर्ड केली आहे. लताने गायलेली रचना पं. हृदयनाथ मंगेशकर यांनी स्वरबद्ध केली आहे. लताबाईंनी दूरदर्शनच्या स्टुडिओत येऊन गायलेली ही रचना इथे ऐका - लताबाईंनी गायलेले गाणे.

मला स्वतःला, मी कितीही लताबाईंचा भक्त असलो तरी, आशाताईंनी गायलेली ही रचना खूप जास्त आवडते. जयदेव यांनी सहजसुंदर रचना आणि संतूर व बासरी यांचा अप्रतिम वापर केला आहे. "आली री मेरे नैना" यातील "री", "मेरे" आणि "नैना" या शब्दांवर वेगवेगळ्या ठिकाणी ज्या छोट्या छोट्या हरकती घेऊन पुन्हा समेवर येण्याची जी जादू आशाताईंनी साधली आहे ती निव्वळ कमाल आहे. तसेच प्रत्येक कडव्यांच्या शेवटच्या ३ शब्दांवर घेतलेल्या वैविध्यपूर्ण जागाही लाजवाब आहेत.

२) चैन से हमको कभी - प्राण जाए पर वचन न जाए (१९७४)  - गीतकार S. H. बिहारी - संगीतकार O. P. नय्यर

जशा लता-सी. रामचंद्र, लता-मदनमोहन, रफी-नौशाद, किशोरकुमार-S.D. बर्मन या जोड्या प्रसिद्ध आहेत आशा भोसले आणि O.P. नय्यर यांची जोडी प्रसिद्ध आहे. आशाताईंनी सर्वात जास्त गाणी ही O. P. कडे गायली असावीत. हे गीत O. P. यांच्या नेहमीच्या शैलीपेक्षा संपूर्णतः वेगळे आहे, शांत आहे. आशाताईंनी मुंबई दूरदर्शनच्या स्टुडिओत रेकॉर्ड केलेले गाणे आहे. वेदनेचे गाणे असल्याने आशाताईंनी एका जागी बसून, भावनेने ओतप्रोत भरलेले गाणे गायले आहे. ऐका तर.

३) तुमुल कोलाहल कलह में - गैरफिल्मी (१९७१) - गीतकार जयशंकर प्रसाद - संगीतकार जयदेव

आता जे गीत ऐकवणार आहे ते आहे १९७१ साली जयदेव यांनी रेकॉर्ड केलेल्या "मैं बैरागन हो गयी" या संग्रहातील. यातील सर्वच गाणी एक से एक आहेत पण या गाण्याचे स्थान त्या सर्व गाण्यांत सर्वात वरचे आहे. कवी जयशंकर प्रसाद यांनी १९३६ साली लिहिलेल्या "कामायनी" या महाकाव्यातील हे सर्वोत्कृष्ट गीत हिंदी भाषा प्रेमींना नक्की आवडेल कारण यात वापरलेली १००% शुद्ध हिंदी भाषा. मनुष्याचं मन, हृदय आणि बुद्धी यांचा आपापसातील संघर्ष आणि संवाद म्हणजे हे गीत आहे. शब्दांना अनुरूप चाल आणि आशाताईंचे भाव-विभोर करणारे गायन ही या गीताची वैशिष्ट्ये आहेत.

४) इन आँखों की मस्ती के - उमराव जान (१९८२) - गीतकार शहरयार - संगीतकार खय्याम  

आशाताईंचे हे ८०च्या दशकातील अत्यंत गाजलेले गाणे. सुंदर चाल, अप्रतिम गायन आणि पडद्यावरील रेखाचे दिसणे आणि अभिनय यांनी हे गाणे गाजले नसते तरच नवल! पण आज जे सादर करणार आहे ते चित्रपटातील गाणे नसून आशाताईंनी BBC स्टुडिओत १९८४ साली केलेलं रेकॉर्डिंग आहे. याची मजा काही औरच आहे. BBC च्या स्टुडिओत गाणं असूनसुद्धा आशाताईंनी अस्सल भारतीय पेहराव कुठलीही लाज न बाळगता केला आहे ही बाब दखल घेण्याजोगी. बाकी गाण्याविषयी काय लिहू? तुम्ही ऐकाच.

५) सलौना सा सजन है और मैं हूँ - गैरफिल्मी (१९८३) - गीतकार शबीह अब्बास - संगीतकार ग़ुलाम अली

आता सादर करत ती आहे एक ग़ज़ल. पाकिस्तानी गायक व संगीतकार ग़ुलाम अली हे आपल्या गज़ल गायनासाठी प्रसिद्ध आहेत. त्यांनी आशाताईंबरोबर "मिराज़-ए-ग़ज़ल" नावाचा ग़ज़लांचा एक संग्रह प्रकाशित केला होता त्यातील ही गाजलेली ग़ज़ल. ग़ुलाम अलींच्या संगीताचा वेगळ्या ढंग, शैली आशाताईंनी किती सहज आत्मसात केली आहे याचे ही ग़ज़ल म्हणजे उत्कृष्ट उदाहरण आहे. दूरदर्शनच्या संग्रहातील रेकॉर्डिंग आहे. सुरुवातीला दीड मिनिटे संगीतकार नौशाद यांचे निवेदन आहे. गाण्यात सतार, व्हायोलिन, सारंगी आणि तबला प्रामुख्याने वापरला आहे. 

६) जिवलगा कधी रे येशील तू - सुवासिनी (१९६१) - गीतकार ग. दि. माडगूळकर - संगीतकार सुधीर फडके

आता एक मराठी गाणे सादर करत आहे, अतिशय प्रसिद्ध आणि आजही लोकांचे आवडते! ५० आणि ६० च्या दशकात जेंव्हा लताबाई हिंदी मध्ये अत्यंत व्यस्त होत्या त्या काळात आशाताईंनी मराठीत अफाट काम करून ठेवले आहे. माझ्याकडे असलेल्या यादीमध्ये १९५१ पासून ते १९९६ पर्यंतच्या ४५ वर्षात आशाताईंनी मराठी चित्रपट आणि इतर अशी २३८ गाणी गायली आहेत. ही यादी निश्चितच अपूर्ण असावी.

या गाण्याचे वैशिष्ट्य म्हणजे ४ कडव्यांमध्ये ४ राग वापरले आहेत सुधीर फडके (बाबूजी) यांनी आणि प्रत्येक कडव्याचा शेवट त्या त्या रागातून पुन्हा यमन रागावर आणून केला आहे. आशाताईंची दूरदर्शन सह्याद्रीच्या स्टुडिओमधील रेकॉर्डिंग आहे हे. वादक किती अडचणीत बसले आहेत ते पहा (तसे प्रत्येक वेळी असावे असे माझे म्हणणे नाही) पण तरीसुद्धा संपूर्ण वादनात कुठेही कमी पडले नाहीत. म्हणजे पुन्हा तेच - आपले लक्ष्य आपले काम हे असले तर इतर गोष्टी गौण ठरतात. हे रेकॉर्डिंग झाल्यावर बाबूजींनी "३० वर्षांनंतरही आशाचा आवाज तसाच ताजा, टवटवीत आहे" अशी दाद दिल्याचे खुद्द आशाताईंनी एका मुलाखतीत सांगितले आहे. संगीतकार आणि गायिका दोघांची कमाल आहे. ऐकू या.

७) आगे आगे तोपैको गोला - गैरफिल्मी (१९७६) - गीतकार, संगीतकार आणि सहगायक डॅनी डेंग्झोपा

आता एक अतिशय मजेशीर नेपाळी गीत सादर करत आहे. हे गाणे नेपाळी TV वर प्रचंड गाजले आहे. त्यातही Voice of Nepal आणि Nepal Idol या कार्यक्रमांमध्ये अनेकांनी हे गाणे गायचा प्रयत्न केला आहे. महदाश्चर्य म्हणजे हे गीत लिहिलंय आणि संगीतबद्ध केलंय हिंदी चित्रपटातील सुप्रसिद्ध खलनायक डॅनी डेंग्झोपा यांनी! गाण्याची चाल मनोरंजक आहे. डॅनी यांचं नृत्य, त्यांची आनंदी, उत्साहवर्धक देहबोली आणि आशाताईंचे सुंदर सादरीकरण. विशेषतः दुसऱ्या कडव्यांच्या आधी घेतलेला आलाप लाजवाब. आणि गाण्यात मधेच ते हसणं, किती नैसर्गिक आणि निष्पाप, अहाहा! तुम्हालाही गाणे आवडेल बघा.

८) साथी रे भूल न जाना मेरा प्यार - कोतवाल साहब (१९८४) - गीतकार आणि संगीतकार रवींद्र जैन

रवींद्र जैन यांनी ७० आणि ८० च्या दशकांमध्ये अनेक चित्रपटांना उत्तम संगीत दिले आहे. त्यांची बरीच गाणी खूप गाजली आहेत. त्यांच्या कारकिर्दीतील सर्वोत्तम म्हणावे असे हे गीत आहे. या गाण्याच्या रेकॉर्डिंगची कहाणी अशी सांगतात की आशाताईंना काही कारणाने कुठल्याही rehearsal म्हणजे सरावसत्राला यायला जमले नाही म्हणून रवींद्र जैन अतिशय संतापले होते. रेकॉर्डिंगच्या दिवशी आशाताई स्टुडिओत आल्या, थेट रेकॉर्डिंगला माईक समोर उभ्या राहिल्या, त्या गायल्या आणि त्यांनी जिंकले, एका टेक मध्ये गाणे अंतिम झाले. ही ताकद, हे कौशल्य होते आशाताईंचे. भरत प्रताप सिन्हा (शत्रुघ्न सिन्हा) नावाचा प्रामाणिक पोलीस अधिकारी आणि त्याची बायको प्रभा (अपर्णा सेन). प्रभाच्या गतायुष्याबद्दल आपल्या नवऱ्याला कळले तर काय होईल या चिंतेत असताना चित्रपटात हे गाणे येते. 

९) शूरा मी वंदिले - मराठी नाट्यगीत - नाटक संगीत मानापमान - गीतकार कृष्णाजी प्रभाकर खाडिलकर - संगीतकार गोविंदराव टेंबे - मूळ गायक मास्टर दीनानाथ मंगेशकर

अतिशय गाजलेले हे मराठी नाट्यगीत मूलतः मास्टर दीनानाथांनी गायले होते. नंतर ते अनेक गायकांनी गायले आहे. विशेषतः वसंतराव देशपांडे  यांनी गायलेले हे गीतही खूप प्रसिद्ध झाले. आशाताईंनी बहुदा ६० च्या दशकात त्यांच्या वडिलांना श्रद्धांजली म्हणून त्यांची बरीचशी नाट्यपदे गायली होती, त्यातीलच हे एक. या गीतातून आशाताईंची शास्त्रीय बैठक दिसते तसेच त्यांच्या आवाजाची फिरत, आलाप/ताना यावरची त्यांची हुकमत दिसते. अतिशय श्रवणीय असे हे गीत आहे. आज सादर करत आहे ते आशाताईंनी दूरदर्शनसाठी गायलेले हे गीत. साथीला पेटीवर आहेत डॉ. विद्याधर ओक. हे गीत गातानाची आशाताईंची देहबोली, त्यांच्या चेहऱ्यावरचे भाव बघून क्षणभर लताबाईच गात आहेत का असे वाटते. 

१०) छोटासा बालमा अँखियन नींद ले गयो - रागिणी (१९५८) - गीतकार क़मर जलालाबादी - संगीतकार O. P. नय्यर

O.P. नी शास्त्रीय रागदारीवर आधारित जी गाणी संगीतबद्ध केली त्यातील हे एक अप्रतिम गाणे. आश्चर्याची बाब अशी की हे गाणे "सुकतातचि जगि या" या मा. दीनानाथ मंगेशकर यांनी गायलेल्या प्रसिद्ध नाट्यगीतावर आधारित आहे, पण गाण्याला खास O.P. टच आहे. त्याहून आश्चर्य म्हणजे स्वतः आशाताईंनी हे नाट्यगीत १९५२ सालच्या मराठी चित्रपट "दूधभात" साठी गायले आहे ते इथे ऐकायला मिळेल - आशाताईंचे "सुकतातचि जगि  या". दुर्दैवाने YouTube वर चित्रपटाची जी आवृत्ती आहे त्यात हे गाणे नाहीये. त्यामुळे फक्त श्राव्य आवृत्ती द्यायला लागत आहे. हे गाणे खमाज थाटातील तिलंग या रागावर आधारित आहे, हेही या रचनेचे वेगळेपण आहे कारण O.P. यांची बरीचशी गाणी पिलू रागावर आधारित आहेत. आपल्या प्रियकराच्या दर्शनासाठी आसुसलेल्या प्रेयसीची वेदना O.P. यांनी त्यांच्या रचनेतून आणि आशाताईंनी त्यांच्या गायनातून आपल्यापर्यंत किती प्रभावीपणे पोचवली आहे. "छोटासा" आणि "रतियन नींद न आए" यातील "आए" या शब्दावर आशाताईंनी घेतलेल्या हरकती केवळ लाजवाब आहेत! ऐकू या.

११) फिर से आइयो बदरा बिदेसी - नमकीन (१९८२) - गीतकार गुलज़ार - संगीतकार R. D. बर्मन

गुलज़ार, R. D. बर्मन आणि आशा भोसले या त्रयींनी अनेक अप्रतिम, अफलातून गाणी आपल्याला दिलेली आहेत. त्यातीलच हे तुलनेने कमी ऐकले गेलेले पण उच्च दर्जाचे गाणे. शबाना आझमीवर चित्रित झालेले. पहाडी प्रदेशातील व्यक्तिरेखांवर चित्रपटाची कथा बेतलेली असल्याने R. D. बर्मन यांनी चाल पण त्याच धर्तीवर लावली आहे. गुलज़ार यांचे खास निवेदन या video मध्ये आहे ज्यात चित्रपटाची कथा आणि गाण्याच्या जन्माची कथा फार छान सांगितली आहे. त्यामुळे इतर काही फाफटपसारा न लावता तुम्ही थेट गाणेच ऐका. गाणे छोटे २ कडव्यांचेच आहे पण निवेदन व तिघांच्या गप्पांमुळे ते रंगले व लांबले आहे तरीही कंटाळा येत नाही, तुम्हालाही असाच अनुभव येईल.

१२) गीत कितने गा चुकी हूँ इस सुखी जग के लिये - गैरफिल्मी (१९५२) - गीतकार पं. भरत व्यास - संगीतकार - निखिल घोष

हे गीत म्हणजे एका अर्थाने आशाताईंचे आत्मकथन आहे असे मला वाटते. आणि ते सुद्धा त्यांच्या कारकिर्दीच्या सुरुवातीच्या काळात. त्यांच्या संघर्षमय जीवनाशी टक्कर देत स्वतःची गाण्याची कारकीर्द उभी करायची, स्वतःचे वेगळे स्थान निर्माण करायचे ही काही सोपी गोष्ट नव्हती. आणि आपल्या गाण्यातून समस्त लोकांना अपार आनंद देणाऱ्या आशाताईंना स्वतःसाठी किती वेळ मिळाला असेल? मग त्यांचे मन "आज रोने दो मुझे एक पल अपने लिये" असं म्हणत नसेल का? ही पार्श्वभूमी लक्षात घेतली तर या गाण्याचे आशाताईंच्या आयुष्यातील स्थान महात्म्य समजेल. गाण्याच्या चालीत खास काही असेलच तर तो आहे आशाताईंचा कोवळा, तरुण आणि तरीही जीवनाचे दुःख मांडण्याची प्रगल्भता दाखवणारा आवाज. ऐकू या.

आशाताईंची मला आवडलेली ११ सोलो आणि १ द्वंद्वगीत इथे सादर केले. जोवर आकाशात चंद्र आणि सूर्य आहेत तोवर संगीताच्या नभांगणात आपल्या अनमोल सुरांद्वारे लता आणि आशा कायम राहतील. त्यांचे स्वर आपल्याला सकारात्मक आणि सतत कार्यमग्न राहायची ऊर्जा देत राहतील. आपण आयुष्यभर त्यांच्या ऋणातच राहू या.

आशाताईंना विनम्र श्रद्धांजली. 🌹🙏🙏🌹