आरंभ-स्वर १८ : जा तोसे नहीं बोलूँ कन्हैया (Classical based song from Salil Chowdhury)

#MarathiVersion

“जा तोसे नहीं बोलूँ कन्हैया” - राधेची कृष्णाकडे लडिवाळ तक्रार

चित्रपट: परिवार (१९५६) | गीतकार: शैलेंद्र | संगीतकार: सलील चौधरी | गायक-गायिका: लता मंगेशकर, मन्ना डे

आजचे गाणे व चित्रपट अनेक अर्थांनी अनोखे आहे:

१) हे गाणे चित्रित झालंय सविता चॅटर्जी आणि असीम कुमार या बंगाली कलाकारांवर - आपल्याला अपरिचित!
२) चित्रपटाचे निर्माते आहेत प्रख्यात दिग्दर्शक बिमल रॉय!
३) चित्रपटाचे दिग्दर्शक आहेत प्रख्यात विनोदी अभिनेते असित सेन!
४) चित्रपटात किशोरकुमार पाहुणा कलाकार आहे व फक्त एका गाण्यापुरता त्याची भूमिका मर्यादित आहे!

५) हे गाणे तबल्याच्या बोलांनी सुरु होणाऱ्या काही मोजक्याच गाण्यांपैकी आहे!

"परिवार" हा १९५६ साली प्रदर्शित झालेला चित्रपट एक कौटुंबिक चित्रपट आहे. त्या काळात एकत्र कुटुंब पद्धती होती. याही कुटुंबात पाच भाऊ - थोरले निवृत्त महेश चंद्र, वकील रमेश (जयराज), इंजिनिअर गणेश (अन्वर), डॉक्टर दिनेश (सज्जनकुमार) आणि संगीतकार सुरेश (असीम कुमार). त्यांच्या बायका आणि मुले असा एकूण १५-२० माणसांचा मोठा परिवार. सर्व जण गुण्यागोविंदाने राहत असताना एक दिवस एका साध्या दुधाच्या कपावरून महाभारत घडते. 

चित्रपटात एकूण ५ गाणी:

१) जा तोसे नहीं बोलूँ कन्हैय्या - लता मंगेशकर, मन्ना डे
२) झिर झिर झिर झिर बदरवा बरसे ओ कारी कारी - लता, हेमंतकुमार
३) कुँवे में कूद के मर जाना - किशोरकुमार
४) बावली बना के छोड़ा - आशा भोसले
५) एक दो तीन, सबसे पहले तंदुरुस्ती - आशा भोसले, हेमंतकुमार

गंमत म्हणजे यातील "कुँवे में कूद के मर जाना" हे किशोरकुमारवर चित्रित झालेले आणि त्यानेच गायलेले गाणे सोडले तर बाकीची सर्व गाणी सविता चॅटर्जी आणि असीम कुमार याच जोडीवर चित्रित झाली आहेत. किशोरकुमारची चित्रपटातील भूमिका फक्त या गाण्यापुरतीच मर्यादित आहे पण पठ्ठ्याने गाण्यात अभिनय आणि गायनाची जी कमाल केली आहे ती बघण्याजोगी आहे. असो.

आजचे गाणे हे कर्नाटक संगीतातून हिंदुस्थानी संगीतात आलेल्या राग हंसध्वनी या रागावर आधारित आहे. विकिपीडिया या संकेतस्थळानुसार हंसध्वनी हा राग निर्माण केला होता रामस्वामी दीक्षितर यांनी १७९० साली. त्यांचेच सुपुत्र दक्षिणेतील सुप्रसिद्ध गीतकार आणि संगीतकार मुथुस्वामी दीक्षितर "वातापि गणपती भजेहं" हे गीत लिहून त्याला हंसध्वनी रागात चाल बांधली होती. हे गीत दक्षिण भारतात आणि कर्नाटक संगीतप्रेमींमध्ये अतिशय लोकप्रिय आहे. 

सुप्रसिद्ध गायक डॉ. K. J. येसुदास यांनी गायलेले "वातापि गणपती भजेहं" हे गीत बघा, केवळ लाजवाब आहे 

हीच चाल पं. हृदयनाथ मंगेशकर यांनी "दाता तू गणपती गजानन" या गाण्यासाठी वापरली आहे.

सलील चौधरी यांनी याच गीताच्या चालीवर आजचे "जा तोसे नहीं बोलूँ कन्हैया" हे गीत संगीतबद्ध केले आहे. या गाण्याचे वैशिष्टय म्हणजे हे गाणे तबल्याच्या बोलांनी सुरु होते, त्यानंतर ऐकू येतो लताचा सुंदर आलाप. घुंगरू, तबला, मृदंग, बासरी आणि सतार या पाचच वाद्यांनी सलिलदांनी आपल्या प्रतिभेने मुखड्याची पहिली ओळ वगळता इतर सर्व गीताला संपूर्णतः वेगळी चाल लावली आहे. शास्त्रीय संगीताची जबरदस्त बैठक असलेले मन्नादा आणि लताजी यांच्यासारखे गायक जेंव्हा एखाद्या शास्त्रीय गाण्यासाठी एकत्र येतात तेंव्हा ते आपल्याला एक अद्भुत असा अनुभव देतात हे "जा तोसे नहीं बोलूँ कन्हैय्या" हे गाणे ऐकल्यावर आपल्याला पटते.

लता आणि मन्नादा यांचे आलाप अतिशय सुंदर आहेत. विशेषतः "जा" नंतरच्या विविध हरकती आणि आलाप हे ऐकत राहावेत असे आहेत. तसेच "रुठी राधिके" नंतरचा आलाप, "मानत नहीं राधा" नंतरचा मृदंग आणि "जा जा जा जा" यावरची लताच्या गळ्यातील फिरत सर्वच अतिशय मधुर वाटते. शेवटी "मान गयी राधा" नंतर द्रुत गतीत येते आणि लताचा आवाज त्याच गतीने, त्याच सहजतेने फिरतो ते ऐकताना आपण थक्क होतो! नृत्यावर थिरकणाऱ्या पावलांचा आणि तबल्याचा संगम इतका निर्दोष आहे की नकळत आपण "वाहव्वा" असे म्हणतो.

चला तर ऐकू या हे अनोखे, अद्भुत गीत. तुम्हाला कसे वाटले ते नक्की कळवा. पुढे पाठवायला हरकत नाही.

#EnglishVersion

“Jaa Tose Nahin Boloon Kanhaiya” — Radha’s Playful Complaint to Krishna

Film: Parivaar (1956) | Lyricist: Shailendra | Music Composer: Salil Chowdhury | Singers: Lata Mangeshkar and Manna Dey

Today’s song and the film it belongs to are unique in several ways.

1. The song features the relatively unfamiliar Bengali actors Sabita Chatterjee and Asim Kumar.

2. The film was produced by the renowned director Bimal Roy.

3. It was directed by the celebrated comedian Asit Sen.

4. Kishore Kumar appears as a guest artist, and his role is restricted to just one song!

5. This is one of the very few songs that begin with the rhythmic syllables of the tabla.

Parivar, released in 1956, is a family drama. In those days, the joint-family system was prevalent. The family portrayed in this film consists of five brothers: the eldest, Mahesh Chandra, who is retired; Ramesh, a lawyer (Jayraj); Ganesh, an engineer (Anwar); Dinesh, a doctor (Sajjan Kumar); and Suresh, a music composer (Asim Kumar). Together with their wives and children, they form a large household of around fifteen to twenty members. Everyone lives together harmoniously until, one day, a simple cup of milk triggers a veritable Mahabharata within the family!

The film has a total of five songs:

1. Ja Tose Nahin Boloon Kanhaiya — Lata Mangeshkar and Manna Dey

2. Jhir Jhir Jhir Jhir Badarwa Barse O Kaari Kaari — Lata Mangeshkar and Hemant Kumar

3. Kuwein Mein Kood Ke Mar Jaana — Kishore Kumar

4. Bawali Bana Ke Chhoda — Asha Bhosle

5. Ek Do Teen, Sabse Pehle Tandurusti — Asha Bhosle and Hemant Kumar

Interestingly, barring Kuwein Mein Kood Ke Mar Jaana, which is picturised on Kishore Kumar and sung by him, all the other songs feature the same pair, Sabita Chatterjee and Asim Kumar. Although Kishore Kumar’s role in the film is confined to that one song, his remarkable performance and singing in it are truly worth watching. But let us return to our song.

Today’s selection is based on Raag Hansadhwani, a raag that travelled from Carnatic music into the Hindustani classical tradition. According to Wikipedia, the raag was created by Ramaswami Dikshitar in 1790. His son, the celebrated South Indian composer and lyricist Muthuswami Dikshitar, composed the famous devotional composition Vatapi Ganapatim Bhajeham in this raga. The composition enjoys immense popularity in South India and among lovers of Carnatic music.

Listen to Vatapi Ganapatim Bhajeham, rendered by the renowned vocalist Dr K. J. Yesudas. It is simply magnificent!

The same melodic framework was also used by Pandit Hridaynath Mangeshkar for his composition Daata Tu Ganapati Gajanan.

Salil Chowdhury, too, drew upon this very melody to compose today’s song, Jaa Tose Nahin Boloon Kanhaiya.

One of the most distinctive features of this song is its opening. It begins with the rhythmic syllables of the tabla, followed by a beautiful alaap by Lata Mangeshkar. Using just five instruments—ghungroos, tabla, mridang, flute and sitar—Salil Da displays his extraordinary musical ingenuity. Except for the first line of the mukhda, he gives the rest of the song an entirely different melodic treatment.

When singers such as Manna Dey and Lata Mangeshkar, both deeply rooted in classical music, come together to perform a composition of this kind, the result is an extraordinary musical experience. Listening to Ja Tose Nahin Boloon Kanhaiya makes this abundantly clear.

The alaaps by Lata and Manna Dey are exquisite. Particularly captivating are the various vocal embellishments and alaaps following the word “Jaa”—passages one could listen to again and again. The alaap after “Roothi Radhike,” the mridang interlude following “Maanat Nahin Radha,” and the nimble vocal flourishes Lata brings to “Jaa Jaa Jaa Jaa” are all delightfully melodious.

Towards the end, following “Maan Gayi Radha,” the composition gathers pace. Lata’s voice matches the increased tempo with effortless agility and astonishing ease, leaving us spellbound. The seamless interplay between the dancer’s rhythmic footwork and the tabla is so flawless that one cannot help exclaiming, “Wah! Wah!”

So, let us sit back and savour this unusual and truly marvellous musical gem!

आरंभ-स्वर १७ : मैं तुम्ही से पूछती हूँ मुझे तुमसे प्यार क्यों है? (Composer N. Datta)

#MarathiVersion

“मैं तुम्ही से पूछती हूँ मुझे तुमसे प्यार क्यों है?”

हिंदी चित्रपटसृष्टीच्या सुवर्णकाळातील प्रेमाचा एक हळुवार प्रश्न

चित्रपट: ब्लॅक कॅट (१९५९) | गीतकार: जाँ निसार अख़्तर | संगीतकार: N. दत्ता | गायक-गायिका: लता मंगेशकर, मोहम्मद रफ़ी

काही गाणी आपण लक्षात ठेवतो ती त्यातील नायक-नायिकांमुळे, चित्रपटामुळे किंवा त्या गाण्यामागे असलेल्या प्रसिद्ध नावांमुळे. पण काही गाणी अशी असतात की त्यांच्याशी आपली ओळख कशी झाली, हेच कळत नाही.

नायक-नायिका कोण आहेत, गीतकार कोण आहेत, संगीतकार कोण आहेत—यापैकी काहीच आपल्याला कदाचित माहीत नसते. पण गाणे सुरू होते आणि काही क्षणांतच त्याची धून आपल्याला आपल्या मोहिनीने जखडून टाकते.

आजचे गाणे असेच एक सुंदर रत्न आहे.

१९५९ सालच्या Black Cat या चित्रपटातील हे गाणे केवळ प्रणयगीत नाही. प्रेमात पडल्यावर मनाची जी एक विलक्षण अवस्था होते—हृदयाने प्रेम स्वीकारलेले असते, पण बुद्धी अजूनही त्याचे कारण शोधत असते—त्या अवस्थेचे हे अतिशय हळुवार चित्रण आहे.

नायिका प्रेमात पडली आहे; पण तिलाच कळत नाही की का!

म्हणून ती आपल्या प्रियकरालाच अगदी साधा, निरागस आणि तरीही कदाचित प्रेमातील सर्वात अवघड प्रश्न विचारते:

“मैं तुम्ही से पूछती हूँ मुझे तुमसे प्यार क्यों है?”

हे गाणे इन्स्पेक्टर राजन आणि नीता गुप्ता यांच्या व्यक्तिरेखांवर चित्रित झाले आहे. इन्स्पेक्टर राजनची भूमिका बलराज साहनी यांनी, तर नीताची भूमिका मिनू मुमताज यांनी साकारली आहे.

राजनवर गुन्हेगारी जगतातील गूढ आणि प्रभावशाली राजा—ब्लॅक कॅट—याचा शोध घेऊन त्याला पकडण्याची जबाबदारी आहे. दुसरीकडे नीता राजनच्या प्रेमात पडली आहे. राजन तिच्या प्रेमाचा उपयोग करून ब्लॅक कॅटपर्यंत पोहोचण्याचा प्रयत्न करतो.

तो यशस्वी होतो का?

त्यासाठी चित्रपट पाहावाच लागेल. आणि जुन्या चित्रपटांचे हेही एक वैशिष्ट्य आहे—कथेची रहस्ये आपल्यासमोर हळूहळू उलगडत जातात.

गाण्यामागील कलाकार:

मिनू मुमताज ही प्रसिद्ध विनोदी अभिनेते मेहमूद यांची बहीण. १९५५ ते १९६८ या काळात तिने ७२ हिंदी चित्रपटांत काम केले. Black Cat मध्ये तिने नायिकेची भूमिका केली असली, तरी तिच्या इतर बहुतेक भूमिका सहाय्यक किंवा दुय्यम स्वरूपाच्या होत्या; अनेक चित्रपटांत ती नर्तिकेच्या भूमिकेतही दिसली.

१९५६ सालचा C.I.D. आठवतोय? त्यातील सुंदर गीत “बूझ मेरा क्या नाम रे, नदी किनारे गाँव रे” हे मिनू मुमताज यांच्यावर चित्रित झाले होते.

या गाण्याचे गीतकार होते प्रसिद्ध कवी, गीतकार आणि शायर जाँ निसार अख़्तर—गीतकार जावेद अख़्तर यांचे वडील, अभिनेता फरहान अख़्तर यांचे आजोबा आणि अभिनेत्री शबाना आझमी यांचे सासरे. मात्र या प्रसिद्ध नात्यांपलीकडेही जाँ निसार अख़्तर हे स्वतःच्या काव्यप्रतिभेने अजरामर झालेले कवी होते.

संगीत होते आपल्या महाराष्ट्रातील दत्ता नाईक, म्हणजेच N. दत्ता यांचे. आपल्या कारकिर्दीत त्यांनी ५६ चित्रपटांना संगीत दिले. साधना, धूल का फूल, धरमपुत्र आणि नया रास्ता हे त्यांचे काही उल्लेखनीय चित्रपट.

नाच घर (१९५९) मधील “ऐ दिल ज़ुबाँ ना खोल” हे त्यांचे आणखी एक अप्रतिम गीत.

आणि मग गाणे सुरू होते…

नायिका एका हळुवार आव्हानाने गाण्याची सुरुवात करते—

“कोई इक़रार करे, या कोई इनकार करे,
हमसे एक बार निगाहें तो ज़रा चार करे.”

म्हणजेच—कोणी प्रेमाची कबुली देवो किंवा नकार देवो; पण निदान एकदा तरी माझ्या नजरेला नजर मिळवू दे!

त्या काळच्या प्रेमवीराला साजेशा नम्र आणि लाजऱ्या अंदाजात नायकही तिच्या सौंदर्याची कबुली देतो—

“तुम हसीं हो, तुम्हें सब दिल में जगह देते हैं.”

पण त्यालाही एक प्रश्न पडतो—

“हममें क्या बात है ऐसी, जो कोई प्यार करे?”

म्हणजे—माझ्यात असे काय आहे, की कोणी माझ्यावर प्रेम करावे?

नायकाच्या या दोन ओळी वगळता संपूर्ण गाणे जणू नायिकेचेच आहे—आणि तिच्या भावनांना स्वर देतो लतादीदींचा अतुलनीय आवाज.

त्यानंतर ऐकू येतो अकॉर्डियनचा एक सुंदर तुकडा आणि गाणे अलगद ताल पकडते—

“मैं तुम्ही से पूछती हूँ, मुझे तुमसे प्यार क्यों है?
कभी तुम दगा न दोगे, मुझे ऐतबार क्यों है?
मैं तुम्ही से पूछती हूँ…”

या गाण्याचे खरे सौंदर्य त्याच्या संयमात आहे. पार्श्वभूमीतील व्हायोलिन्स अगदी अलगद साथ देतात; पियानोचा मंद, जणू शब्दांविना उमटणारा स्वर वातावरणात मिसळतो. आणि प्रत्येक कडव्याच्या दुसऱ्या ओळीनंतर येणारा तो छोटासा अकॉर्डियनचा तुकडा—जणू गाण्यावर उमटलेली एखादी नाजूक स्वाक्षरीच.

कुठेही संगीत आवाजावर मात करत नाही.

वाद्यवृंद गाण्याशी स्पर्धा करत नाही; उलट तो आवाजाला खुलण्यासाठी एक सुंदर अवकाश निर्माण करतो. हीच N. दत्ता यांच्या संगीतकौशल्याची खरी खूण.

आणि मग आहेत—लतादीदी.

त्या केवळ शब्द गात नाहीत; त्या त्या शब्दांमधली भावना जगतात. त्यांच्या आवाजात निरागसता आहे, प्रेमाची ओढ आहे, कुतूहल आहे आणि थोडीशी हतबलताही.

“मुझे तुमसे प्यार क्यों है?”

हा प्रश्न त्यांच्या आवाजात केवळ प्रश्न राहत नाही—तो एक हळुवार प्रेमस्वीकार बनतो.

कदाचित म्हणूनच हिंदी चित्रपटसृष्टीच्या सुवर्णकाळातील गाण्यांची जादू आजही टिकून आहे. काही सुंदर शब्द, एक मोहक चाल, मोजकीच पण नेमकी वाद्ये आणि त्या शब्दांना अमरत्व देणारा आवाज—एवढेच पुरेसे असते एखाद्या साध्या प्रेमप्रश्नाला कालातीत बनवण्यासाठी.

चला, काही क्षणांसाठी पुन्हा १९५९ मध्ये जाऊया.

काळ्या-पांढऱ्या पडद्यावरचे ते दिवस… लाजरे कटाक्ष… पार्श्वभूमीत वाजणारी व्हायोलिन्स… कडव्यांमधून अलगद डोकावणारा अकॉर्डियन… आणि मनाला सतत विचारणारी ती गोड धून—

“मैं तुम्ही से पूछती हूँ, मुझे तुमसे प्यार क्यों है?"

आणि मग…

फक्त गाणे ऐकू या.

#EnglishVersion

“Main Tumhi Se Poochhati Hoon, Mujhe Tumse Pyaar Kyon Hai?”

A Tender Question from the Golden Age of Hindi Cinema

Movie: Black Cat (1959) | Lyricist: Jaan Nisar Akhtar | Composer: N. Datta | Singers: Lata Mangeshkar, Mohammad Rafi

There are songs we remember because of the stars who appeared in them, the films they belonged to, or the famous names associated with their creation. And then there are songs that somehow find their way to us without any such introduction.

We may not know the actors. We may not immediately recognize the lyricist or composer. Yet, within a few moments, the melody takes hold of us and refuses to let go.

Today’s song is one such little gem.

It comes from the 1959 film Black Cat, and it is not merely a song about romance. It captures that wonderfully bewildering moment when the heart has fallen in love, while the mind is still searching for an explanation.

The heroine is in love—but she does not know why.

And so she turns to her beloved with the simplest and most innocent of questions:

“Main Tumhi Se Poochhati Hoon, Mujhe Tumse Pyaar Kyon Hai?”

The song is picturized on Inspector Rajan, played by Balraj Sahni, and Neeta Gupta, portrayed by Meenu Mumtaz. Rajan has been assigned the task of tracking down Black Cat, the mysterious kingpin of the criminal underworld. Neeta, meanwhile, has fallen in love with him. Rajan tries to use her affection to get closer to Black Cat and discover his whereabouts.

Does he succeed? For that, one must watch the film—and that is perhaps another pleasure of old cinema: allowing the story to reveal its secrets in its own time.

A few words about the people behind the song

Meenu Mumtaz was the sister of the celebrated comedian Mehmood. Between 1955 and 1968, she appeared in 72 Hindi films. Although she played the heroine in Black Cat, most of her other roles were supporting parts or appearances as a dancer.

Those who remember the 1956 classic C.I.D. may recall the delightful “Boojh Mera Kya Naam Re, Nadi Kinare Gaon Re” which was picturized on her.

The lyrics of today’s song were written by the distinguished poet and shayar Jan Nisar Akhtar—father of Javed Akhtar, grandfather of Farhan Akhtar, and father-in-law of Shabana Azmi.

The music was composed by our own Marathi-born Datta Naik, better known as N. Dutta. He composed music for 56 films during his career, including Sadhna, Dhul Ka Phool, Dharmputra and Naya Raasta. His “Ae Dil Zubaan Na Khol” from Naach Ghar is another memorable example of his musical craftsmanship.

And then the song begins…

The heroine opens with a playful invitation:

“Koi Ikraar Karein, Ya Koi Inkaar Karein | Hamse Ek Baar, Nigahein To Zara Chaar Karein”

The hero, with the courteous shyness so characteristic of the romantic hero of that era, readily agrees:

“Tum Hansi Ho, Tumhe Sab Dil Mein Jagah Dete Hai”

But he too has a question:

“Ham Mein Kya Baat Hai, Aisi Jo Koi Pyaar Karein?”

Except for these two lines sung by the hero, the song belongs almost entirely to the heroine, in the incomparable voice of Lata Mangeshkar.

Then comes a beautiful little passage on the Accordian, and the melody gently gathers momentum:

“Main Tumhi Se Poochhati Hoon, Mujhe Tumse Pyaar Kyon Hain |

Kabhi Tum Dagaa Naa Doge Mujhe Aitbaar Kyon Hain?"

What makes this song particularly enchanting is its restraint. The violins remain softly in the background, the piano adds its gentle murmur, and the Accordian returns after the second line of each verse like a delicate musical signature.

Nothing overwhelms the voice.

The orchestration does not compete with the melody; it simply creates a space in which the voice can breathe. That restraint is itself a mark of N. Dutta’s craftsmanship.

And then there is Lataji.

She does not merely sing the words—she inhabits them. There is innocence in her voice, but also longing, wonder and a touch of helplessness. The question “Why do I love you?” becomes almost a confession.

Perhaps that is the enduring magic of the golden age of Hindi cinema. A few beautiful words, a haunting melody, a handful of carefully chosen instruments, and a voice capable of transforming a simple romantic question into something timeless.

So let us return, just for a few minutes, to 1959—to black-and-white frames, shy glances, violins in the background, the gentle Accordian between the verses, and a melody that asks a question the heart has never quite learned to answer:

“Main Tumhi Se Poochhati Hoon, Mujhe Tumse Pyaar Kyon Hain?”

And then, simply—

let the song play.

आरंभ-स्वर १६ : नैन खोए खोए तेरे दिल में भी कुछ होए (S. D. Burman, Shailendra and Lata)

“नैन खोये खोये तेरे…” — प्रेमाची लाजरी, खट्याळ आणि मधुर कबुली!

चित्रपट: मुनिमजी (१९५५) | गीतकार: शैलेंद्र | संगीतकार: सचिनदेव बर्मन | गायिका: लता मंगेशकर

हिंदी चित्रसृष्टीवर आपल्या सौंदर्याची आणि अभिनयप्रतिभेची मोहोर उमटवणाऱ्या अभिनेत्रींमध्ये मराठी नावांची एक प्रदीर्घ आणि समृद्ध परंपरा आहे. दुर्गा खोटे, ललिता पवार, शांता आपटे, शोभना समर्थ, लीला चिटणीस, सुलोचना, शशिकला, उषा किरण, नूतन, संध्या, बेबी नंदा, तनुजा, स्मिता पाटील आणि माधुरी दीक्षित ही त्यातील काही ठळक नावे. आपल्या सौंदर्याने, व्यक्तिमत्त्वाने आणि अभिनयाच्या सामर्थ्याने या सर्वांनी हिंदी चित्रपटसृष्टीला समृद्ध करत तिच्या वैभवात मोलाची भर घातली. (संदर्भ: विकिपीडिया)

याच परंपरेतील एक लक्षणीय नाव म्हणजे नलिनी जयवंत. १९४१ मध्ये हिंदी चित्रपटसृष्टीत पदार्पण केलेल्या नलिनी जयवंत यांनी साठहून अधिक चित्रपटांत भूमिका केल्या. त्यापैकी सुमारे बारा चित्रपटांत त्यांनी तब्बल ३५-४० गाणी पडद्यावर साकारली आहेत. (संदर्भ: विकिपीडिया) शिरीष कणेकर यांनी त्यांचे केलेले वर्णन अगदी समर्पक आहे—“लाखों में एक अशी लोभसवाणी सूरत आणि विलक्षण बोलका चेहरा लाभलेली” अभिनेत्री! काला पानी (१९५८) मधील किशोरीची भूमिका आणि त्यांच्यावर चित्रित झालेले “नज़र लागी राजा तोरे बंगले पर” हे गाजलेले गीत यामुळे त्या रसिकांच्या विशेष स्मरणात राहिल्या.

आता वळूया आजच्या गीताकडे.

मुनिमजी (१९५५) मध्ये एकूण दहा गाणी असून सचिनदेव बर्मन यांच्या वैशिष्ट्यपूर्ण संगीताने ती सजली आहेत. पाच गाणी साहिर लुधियानवी यांनी, तर पाच शैलेंद्र यांनी लिहिली. लताची पाचही गाणी सोलो आहेत. “जीवन के सफर में राही” हे किशोरकुमारचे गीत प्रचंड लोकप्रिय झाले, तर “घायल हिरनीया मैं बन बन डोलूं” हे लताच्या शास्त्रीय संगीतावरील प्रभुत्वाचे सुंदर उदाहरण आहे. एक गंमतीदार बाब म्हणजे संगीतकार मदनमोहन यांनीही या चित्रपटात अभिनेता म्हणून भूमिका केली आहे!

आजचे गीत नलिनी जयवंत आणि देव आनंद अभिनित मुनिमजी मधील असले तरी ते नलिनी जयवंत यांच्यावर चित्रित झालेले नाही. ते अमिता हिच्यावर चित्रित झाले आहे. १९५२ ते १९७३ या २१ वर्षात अमिताने एकूण ४९ चित्रपटात काम केले. पण ती नावारूपाला आली ती तुमसा नहीं देखा मध्ये शम्मी कपूरची नायिका म्हणून. 

या गीताची खरी गंमत मात्र बर्मनदांच्या संगीतकलेत आहे. त्यांनी चालीत लोकसंगीताचा बाज इतक्या सहजतेने आत्मसात केला आहे की ते एखादे अस्सल लोकगीतच असावे असे वाटते. चालीतील सहजता, लयीतील ठेका आणि तिच्यातील खट्याळ लावणीचा स्पर्श गाण्याला विलक्षण चैतन्य देतो. त्याला अनुरूप अशी नृत्यरचनाही मोहक आहे. संगीत आणि नृत्य यांचा मेळ इतका नैसर्गिक आहे की आधी चाल तयार झाली की नृत्य, की आधी नृत्य आणि मग चाल—हा प्रश्न पडतो!

ढोलकी, तबला, घुंगरू, बासरी आणि बहुधा मेंडोलिन यांची साथ, तसेच बर्मनदांनी केलेला मोजका पण परिणामकारक कोरस, गाण्याला प्रसन्न आणि उत्साही रंग देतो.

आणि या सगळ्यावर कळस चढवतात शैलेंद्रांचे शब्द!

प्रेमाची कबुली देताना ते मोठमोठे शब्द वापरत नाहीत; उलट डोळे, ओठ, लाजरे कटाक्ष आणि मनातील गुपित हालचाली यांतून प्रेमाचे विविध रंग उलगडतात—

“नैन खोये खोये तेरे,

दिल में भी कुछ होये…”

डोळे हरवले आहेत आणि त्यांच्या मागे मनातही काहीतरी दडलेले आहे—प्रेमाची ही किती हळुवार चाहूल!

मग येते ती सुंदर ओळ—

“होठों पे इनकार, तेरी आँखों में इकरार है…”

ओठ नकार देतात, पण डोळे मात्र प्रेमाची कबुली देतात. आणि पुढे—

“मन में हाँ हाँ मगर मुँह पे ना ना…”

मनात होकार, ओठांवर नकार—या दोन्हींच्या मध्ये दडलेले ते लाजरे, खट्याळ प्रेम!

शैलेंद्रांनी प्रेयसीच्या डोळ्यांना बाणांचे रूप देत म्हटले आहे—

“बड़ी बड़ी आँखों से लेके निशाना,

घड़ी घड़ी तीर चला के तेरा शर्माना…”

तर “नींबू की फाकी सी अंखिया” आणि “तीखी तीखी ये जुल्मी कनखिया” या प्रतिमांतून सौंदर्याबरोबरच डोळ्यांतील खट्याळपणाही खुलतो.

आणि “उनके मुँह पे लाज का गुलाल रंग लाये रे…”—‘लाज का गुलाल’ ही तर प्रेमाने लाल झालेल्या गालांची अप्रतिम शब्दचित्रच!

“बदली के दिन जैसे धूप आये जाये रे…” या उपमेतून प्रेमातील संकोच आणि उमलत्या भावनांचे किती सुंदर चित्र उभे राहते! तर “मीठी मीठी पीड़ों से दिल को मजा आये रे…” मध्ये प्रेमाच्या गोड वेदनेचा विरोधाभास किती सहजपणे व्यक्त होतो!

गाण्याचे दृश्यरूपही तितकेच देखणे आहे—चेहऱ्यावरील हावभाव, नजरेतील सूचक संवाद आणि मोहक close-ups गाण्याला जिवंत करतात.

लोकगीताची सहजता, बर्मनदांचे चैतन्यमय संगीत, शैलेंद्रांचा खट्याळ प्रणय, लताचा मधुर स्वर आणि नृत्य-हावभावांचा सुंदर मिलाफ म्हणजे “नैन खोये खोये तेरे…”

चला तर मग, प्रेमाच्या या लाजऱ्या, खट्याळ आणि मधुर कबुलीचा आस्वाद घेऊया!

गीत आवडले तर नक्की शेअर करा. धन्यवाद! 

“Nain Khoye Khoye Tere…” — A Shy, Playful and Melodious Confession of Love!

Film: Munimji (1955) | Lyricist: Shailendra | Music: Sachin Dev Burman | Singer: Lata Mangeshkar

Hindi cinema has had a long and illustrious tradition of actresses from Maharashtra who enriched the industry with their beauty, personality and acting prowess. Among them were Durga Khote, Lalita Pawar, Shanta Apte, Shobhana Samarth, Leela Chitnis, Sulochana, Shashikala, Usha Kiran, Nutan, Sandhya, Baby Nanda, Tanuja, Smita Patil and Madhuri Dixit. Another distinguished name in this glorious tradition was Nalini Jaywant.

Making her Hindi-film debut in 1941, Nalini Jaywant appeared in more than sixty films. Shirish Kanekar aptly described her as an actress blessed with “a face that was one in a million, and an extraordinarily expressive face.” She is particularly remembered for her role as Kishori, the courtesan, in Kala Pani (1958), and for the unforgettable “Nazar Lagi Raja Tore Bangle Par.”

But let us turn to today’s song.

Munimji (1955), with music by Sachin Dev Burman, has ten songs—five written by Sahir Ludhianvi and five by Shailendra. Lata Mangeshkar sings all five of her songs as solos. Kishore Kumar’s “Jeevan Ke Safar Mein Rahi” became hugely popular, while Lata’s “Ghayal Hirniya Main Ban Ban Dolun” showcases her extraordinary command of classical music. An amusing fact about the film is that composer Madan Mohan also appeared in it as an actor!

Our song features Nalini Jaywant and Dev Anand, but, interestingly, it is not picturised on Nalini Jaywant. Instead, it features Ameeta—the same actress who later became famous as Shammi Kapoor’s heroine in Tumsa Nahin Dekha. In her Hindi film career spanning 21 years from 1952 to 1973, Ameeta worked in 49 films (Ref. Wikipedia).

In the film, Roopa (Nalini Jaywant) initially dislikes Raj (Dev Anand). But after he saves her life following an accident in the jungle, their relationship acquires a new emotional dimension. The song emerges against this backdrop, although on screen it is picturised on Bela (Amita) and her friends.

One immediately notices the distinctive magic of Burmanda’s music. He has infused the melody with the flavour of folk music—its effortless simplicity, rhythmic bounce and playful lilt making it sound almost like an authentic folk song. The choreography is equally charming, so closely does it blend with the music that one wonders which came first—the dance or the melody. They seem to have sprung from the same creative impulse.

The restrained use of chorus, along with dholki, tabla, ghungroo, flute and perhaps mandolin, gives the song a wonderfully bright and vibrant character.

But the real magic lies in Shailendra’s lyrics.

He portrays love not through grand declarations but through eyes, lips, shy glances and hidden emotions:

“Hothon pe inkaar, teri aankhon mein ikraar hai…”

The lips say no, while the eyes confess everything. And then:

“Dil hi dil mein tera balkhana,

Man mein haan haan magar munh pe na na…”

A yes in the heart, a no on the lips—and between them lies the deliciously shy, playful romance of love.

Shailendra turns the heroine’s eyes into arrows:

“Badi badi aankhon se leke nishana,

Ghadi ghadi teer chala ke tera sharmana…”

The eyes take aim, shoot their arrows, and then the beloved herself blushes!

His imagery is wonderfully vivid—“neembu ki faaki si ankhiyaan,” “teekhi teekhi ye julmi kanakhiyan”—capturing not merely beauty but the mischief and flirtatiousness hidden in those eyes.

And then comes the unforgettable image:

“Unke munh pe laaj ka gulaal rang laaye re…”

What could describe cheeks flushed with the colour of love more beautifully than “laaj ka gulaal”?

“Badli ke din jaise dhoop aaye jaaye re…”

Sunlight appearing and disappearing behind clouds becomes a lovely metaphor for the hesitation and blossoming emotions of love.

Finally:

“Meethi meethi peedon se dil ko maza aaye re…”

Even the pain of love is sweet—and Shailendra captures that delightful paradox with disarming simplicity.

The song is equally rewarding visually: the expressive faces, fleeting glances and beautifully framed close-ups make the romance come alive on screen.

The effortless charm of folk music, Burman’s sparkling orchestration, Shailendra’s playful poetry, Lata’s enchanting voice and the expressive choreography—all combine to make “Nain Khoye Khoye Tere…” a wonderfully shy, mischievous and melodious confession of love.

So, let us savour this delightful little celebration of love!