आरंभ-स्वर १२ : आँखों में समा जाओ इस दिल में रहा करना (C. Ramchandra-Lata special)

 

हिंदी चित्रपटांत मराठी संगीतकारांची परंपरा सुरुवातीपासून आहे. म्हणजे प्रभात काळातील गोविंदराव टेंबे यांच्यापासून सुरू झालेली परंपरा मास्तर कृष्णराव, दत्ता कोरगावकर (K. दत्ता), स्नेहल भाटकर, वसंत देसाई, सुधीर फडके, लक्ष्मीकांत (लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल जोडीतील), अजय-अतुल इ. संगीतकारांनी पुढे नेली. या सर्व संगीतकारांनी उत्तमोत्तम गाणी हिंदीमध्ये केली. पण या सर्व संगीतकारांमध्ये सर्वार्थाने (संख्या, दर्जा, इ.) बिनीचे म्हणता येतील असे एकच नाव, ते म्हणजे सी. रामचंद्र.

सी. रामचंद्र यांचे पूर्ण नाव रामचंद्र नरहर चितळकर असे होते. त्यांना लोकं प्रेमाने "अण्णा" असे संबोधायचे. शोधायला गेले तर सी. रामचंद्र यांच्याबद्दल पुष्कळ माहिती इंटरनेट वर उपलब्ध आहे त्यामुळे ती इथे देत नाही. 

आज जे गाणं सादर करत आहे ते आहे १९५५ सालच्या "यास्मिन" या चित्रपटातील. गीतकार आहेत जाँ निसार अख्तर (म्हणजे जावेद अख्तर यांचे पिताश्री), संगीतकार सी.  रामचंद्र आणि गायले आहे लता मंगेशकर यांनी. सी. रामचंद्र आणि लता या जोडीने असंख्य अवीट गोडीची गाणी आपल्याला दिली आहेत त्यातीलच हे एक गाणे. लता सर्वच संगीतकारांकडे सुंदर गायली आहे पण सी. रामचंद्र यांच्या संगीत दिग्दर्शनात तिचा आवाज खासच वाटतो. "शहनाई" (१९४७) या चित्रपटातील "जवानी की रेल चली जाय रे" पासून ते १९६८ मधील "पायल की झंकार" मधल्या "तू आये ना आये मगर जानेवाले" पर्यंत असंख्य नितांतसुंदर गाणी सी. रामचंद्र यांनी फक्त आणि फक्त लतासाठी बनवली.

"यास्मिन" या चित्रपटाची कथा अरबस्तानात घडते. अतिशय श्रीमंत संस्थानिक शेख आणि त्यांची बायको झुबेदा यांचा मुलगा अहमद (सुरेश). या अहमदचे प्रेम बसते एका जिप्सी मुलीवर - यास्मिनवर (वैजयंतीमाला). अर्थातच शेख आणि झुबेदाला हे मान्य नसते. अहमद घर सोडून पळून यास्मिनकडे जातो. पुढे काय होते ते YouTube वर चित्रपटात बघा.

चित्रपटात एकूण १० गाणी - त्यातील ९ गाण्यांना लताचा आवाज! "मुझपे इल्ज़ाम बेवफाई है" (लता), "तुम अपनी याद भी दिल से" (लता-तलत) आणि "बेचैन नज़र बेताब जिग़र" (तलत) ही यातील अतिशय गाजलेली, लोकप्रिय गाणी. आजचे गाणे त्यामानाने कमी ऐकलेले. सी. रामचंद्र यांची अतिशय मधुर अशी चाल, गीतकार जाँ निसार अख्तर यांचे नायिकेच्या मनातील भावना अचूक टिपणारे शब्द, आणि लताचा अजोड आवाज. 

याबरोबरच वैजयंतीमाला आणि अभिनेता सुरेश यांचे सुरेख close-ups व वैजयंतीमालाची निरागसता,  पहिल्यांदाच प्रेमात पडलेल्या प्रेमिकेचे हावभाव दाखवणारा अभिनय आणि तिचे बोलके डोळे हे या गाण्याचे वैशिष्ट्य.

गाणे सुरु होते लताच्या गुणगुणण्याने - ते गुणगुणणेही किती गोड! "अं अं अं" वरून "आ आ आ आ" येताना पार्श्वभूमीवर आधी हलकासा पियानो वाजतो, जणू काही एखादं फुलपाखरूच उडतंय! "आ आ आ" नंतर एक छोटासा संगीत तुकडा (बहुदा व्हायोलिन) वाजतो तो इतका छान पेरलाय की पुढील शब्दांना जणू काही वाट करून देतो.

आँखों में समा जाओ इस दिल में रहा करना

तारों में हँसा करना फूलों में खिला करना

आँखों में समा जाओ इस दिल में रहा करना ||

संपूर्ण गाणे हे प्रेमिकेच्या आशा-आकांक्षांचे प्रतिबिंब आहे असे वाटते.

जब से तुम्हें देखा है जब से तुम्हें पाया है

कुछ होश नहीं मुझको इक नशा सा छाया है

अब बात जो कहनी हो नज़रों से अदा करना

आँखों में समा जाओ इस दिल में रहा करना ||

ऐ काश धड़कता दिल कुछ देर ठहर जाएँ

ये रात मोहब्बत की यूं ही न गुज़र जाएँ

बाकी है अभी तुम पर ये जान फ़िदा करना

आँखों में समा जाओ इस दिल में रहा करना ||

क़िस्मत न दिखाये अब घड़ियाँ हमें फुर्सत की

हर रात यूँ ही चमके तक़दीर मोहब्बत की

ऐ चांद सितारों तुम मिल-जुल के दुआ करना

आँखों में समा जाओ इस दिल में रहा करना ||

सुरेश आणि वैजयंतीमाला यांचा अतिशय संयत असा अभिनय, त्याला साजेसं, आवाजावर जराही मात न करणारं सौम्यसं पार्श्वसंगीत आणि ठळकपणे ऐकू येणारा लताचा सुंदर आवाज हे अद्भुत असं मिश्रण आहे. लता गात असताना पार्श्वसंगीत जवळपास ऐकूच येत नाही; ते ऐकू येते दोन कडव्यांच्या मध्ये. बासरी, गिटार, पियानो आणि तालवाद्य यांनी कडव्यांमधली जागा (interlude) अप्रतिमरीत्या भरून काढली आहे.

दुसऱ्या आणि तिसऱ्या कडव्यांच्या दुसऱ्या ओळींनंतर पहिली ओळ परत म्हणताना दुसऱ्या ओळीच्या शेवटच्या शब्दाने पहिली ओळ ज्या खुबीने संगीतकार-गायिका यांनी जोडून घेतली आहे ती केवळ लाजवाब! उदा. "यूं ही न गुज़र जाएँ.....ऐ काश धड़कता दिल....".

एकूणच कुठलेही गाणे तारस्वरात (कंठरवाने) गाण्याच्या आजच्या काळात हे शांत, सौम्य गाणे ऐकण्यासाठी आपणही थोडा संयम दाखवायला हवा. वैजयंतीमालाचे निरागस सौन्दर्य व लताची भावपूर्ण गायकी अनुभवण्यासाठी हे गाणे नक्की बघा/ऐका. नक्की आवडेल.

आपली प्रतिक्रिया वाचायला आवडेल. ब्लॉग आवडला तर पुढे पाठवायला हरकत नाही. धन्यवाद.

After a gap of 2 months, I am very happy to present the next edition of my musical series "आरंभ-स्वर". 

The tradition of Marathi music composers in Hindi films has existed since the very beginning. It started in the Prabhat era with Govindrao Tembe and was carried forward by composers such as Master Krishnarao, Datta Korgaonkar (K. Datta), Snehal Bhatkar, Vasant Desai, Sudhir Phadke, Laxmikant (of the Laxmikant–Pyarelal duo), Ajay–Atul, and others. All of these composers created excellent songs in Hindi. However, among them, the one name that stands out in every respect (quantity, quality, etc.) is C. Ramchandra.

C. Ramchandra’s full name was Ramchandra Narhar Chitalkar. People fondly addressed him as “Anna.” If one searches, a lot of information about him is available on the internet, so I won’t repeat it here.

The song I am presenting today is from the 1955 film Yasmin. The lyricist is Jan Nisar Akhtar (father of Javed Akhtar), the music composer is C. Ramchandra, and the song is sung by Lata Mangeshkar. The duo of C. Ramchandra and Lata has given us countless timeless melodies, and this is one of them. Lata has sung beautifully for all composers, but her voice feels especially unique under C. Ramchandra’s musical direction.

The story of Yasmin is set in Arabia. A very wealthy nobleman, Sheikh, and his wife Zubeida have a son named Ahmed (Suresh). Ahmed falls in love with a gypsy girl, Yasmin (Vyjayantimala). Naturally, Sheikh and Zubeida do not approve. Ahmed runs away from home to be with Yasmin. What happens next can be watched in the film on YouTube.

The film has a total of 10 songs—9 of them sung by Lata! “Mujhpe Ilzaam Bewafai Hai” (Lata), “Tum Apni Yaad Bhi Dil Se” (Lata–Talat), and “Bechain Nazar Betab Jigar” (Talat) are among the most famous and popular songs. 

Today’s song is relatively lesser known. It features a very melodious composition by C. Ramchandra, lyrics by Jan Nisar Akhtar that beautifully capture the heroine’s emotions, and Lata’s incomparable voice.

Additionally, the song stands out for its beautiful close-ups of Vyjayantimala and actor Suresh, Vyjayantimala’s innocence, her expressive portrayal of a young woman falling in love for the first time, and her eloquent eyes.

The song begins with Lata’s humming—so sweet in itself! As it moves from “an an an” to “aa aa aa aa”, as if a butterfly is dancing on the flowers, a soft piano play in the background, followed by a brief musical phrase (probably a violin), which is so delicately placed that it seems to pave the way for the lyrics that follow.

Aankhon mein sama jao, is dil mein raha karna
Taarein mein hansa karna, phoolon mein khila karna
Aankhon mein sama jao, is dil mein raha karna

The entire song feels like a reflection of a lover’s hopes and dreams.

Jab se tumhein dekha hai, jab se tumhein paaya hai
Kuch hosh nahin mujhko, ik nasha sa chhaya hai
Ab baat jo kehni ho, nazron se ada karna
Aankhon mein sama jao, is dil mein raha karna

Ae kaash dhadakta dil kuch der thahar jaaye
Yeh raat mohabbat ki yun hi na guzar jaaye
Baaki hai abhi tum par yeh jaan fida karna
Aankhon mein sama jao, is dil mein raha karna

Qismat na dikhaaye ab ghadiyaan humein fursat ki
Har raat yun hi chamke taqdeer mohabbat ki
Ae chaand sitaaron tum mil jul ke dua karna
Aankhon mein sama jao, is dil mein raha karna

The restrained acting of Suresh and Vyjayantimala, the gentle background score that never overpowers the voice, and Lata’s clear, melodious singing together create a magical blend. While Lata is singing, the background music is barely noticeable; it is mainly heard in the interludes between verses. Instruments like the flute, guitar, piano, and percussion fill these interludes beautifully.

A particularly striking feature is how, in the second and third verses, the first line is repeated after the second line in such a seamless way that the last word of the second line connects perfectly to the first—an exquisite touch by both composer and singer. E.g. "yun hi na guzar jaaye....Ae kaash dhadakta dil...".

In today’s era, where songs are often sung in high pitch and loud tones, we should take a moment to appreciate this calm, gentle composition with patience. To experience Vyjayantimala’s innocent beauty and Lata’s emotive singing, do watch/listen to this song—it will surely appeal to you.

I would love to read your feedback. If you liked the blog, feel free to share it further. Thank you.

आरंभ-स्वर ११ : मुझे अपनी शरण में ले लो राम (Melodius Devotional Song by Rafi sahab)

Namaskar. Thanks for being here. English version follows Marathi version below.

लहानपणी आपल्यापैकी बहुतेक सर्वांनी "वाल्या कोळ्याचा वाल्मिकी कसा झाला" ही गोष्ट आपल्या आजी-आजोबांकडून ऐकली असेल. असाच एक चमत्कार १६व्या शतकात उत्तर प्रदेशात घडला जेंव्हा रामबोला दुबे उर्फ तुलसीदास यांचे परिवर्तन संत गोस्वामी तुलसीदास मध्ये झाले, फरक इतकाच की रामबोला दुबे हा साधा संसारी गृहस्थ होता!

आज सादर करत असलेले गीत हे संत तुलसीदास यांच्या चरित्रावर आधारित १९५४ साली आलेल्या "तुलसीदास" या चित्रपटातील आहे. गीताची पार्श्वभूमी थोडक्यात अशी:

लहान वयातच अनाथ झालेला रामभक्त रामबोला (महिपाल) बाबा नरहरीदास यांच्या आश्रमात राहून शिक्षण घेऊ लागतो. नरहरीदास त्याचे नामकरण "तुलसीदास" असे करतात. शिक्षण घेता घेता तुलसीदास आश्रमात येणाऱ्या भक्तांना रामकथा ऐकवायला लागतात. तसेच अवधी भाषेत कविताही करायला सुरुवात करतात. आश्रमात येणारे दीनबंधू पाठक हे आपल्या मुलीचे - रत्नावलीचे (श्यामा) - लग्न तुलसीशी लावावे असा प्रस्ताव नरहरीदास यांच्यासमोर मांडतात. परंतु "तुलसीच्या हातून मोठे कल्याणकारी कार्य व्हायचे आहे" असे नरहरीदास त्यांना सांगतात. ते ऐकत नाहीत म्हटल्यावर नरहरीदासांचा नाईलाज होतो व अशा रीतीने तुलसीदास व रत्नावली विवाहबद्ध होतात. 

संसारी झालेला तुलसी रत्नावलीच्या सौन्दर्यात डुबून जातो; तिच्याशिवाय एक क्षणही राहू शकत नाही. वडिलांची तब्येत बिघडली आहे हे कळताच तुलसीला न सांगता रत्नावली माहेरी जाते. तुलसी बेचैन होतो आणि वादळ, वारा, पाऊस कशालाही न जुमानता पूर आलेल्या नदीतून पोहून रत्नावलीच्या घरी जातो. ते बघितल्यावर रत्नावली संतापले व तुलसीला म्हणते की एवढी भक्ती त्याने जर श्रीरामाप्रती दाखवली असती तर त्यांचा संसार अधिक सुखाचा झाला असता. हे ऐकल्यावर तुलसीचे डोळे उघडतात व तो तात्काळ रत्नावलीसाठी चिठ्ठी सोडून रामाच्या शोधार्थ निघून जातो. 

रत्नावली जेंव्हा चिठ्ठी वाचते आणि तिला कळते की तुलसी आपल्याला कायमचा सोडून गेलाय तेंव्हा ती "स्वामी" असा टाहो फोडते आणि सुरु होते एक अप्रतिम भजन "मुझे अपनी शरण में ले लो राम".

अरे जगमग जग में

डगमग मेरे पाँव संभालो

गिरने दो तो चरण बढ़ा दो

गिर जाऊँ तो तुम ही उठा लो ||

 

मुझे अपनी शरण में ले लो राम ले लो राम

लोचन मन में जगह न हो तो

जुगल चरण में ले लो राम ले लो राम...||

"तुलसीदास" चित्रपटात एकूण १० गाणी आहेत. त्यातील ८  गाण्यांना मोहम्मद रफी यांचा आवाज आहे तर ५  गाण्यांना अशा भोसले यांचा. मात्र गीतकार आणि संगीतकारांच्या बाबतीत थोडा घोळ आहे. YouTube वर चित्रपटाची जी प्रिंट उपलब्ध आहे त्यानुसार गीतकार म्हणून पं. मधुर आणि इंदीवर यांची नावे आहेत तर संगीतकार म्हणून चंद्रगुप्त यांचे नाव आहे. पण HMV च्या रेकॉर्डवर मात्र गीतकार म्हणून गोपालसिंह (G. S.) नेपाली यांचे नाव आहे तर संगीतकार म्हणून चित्रगुप्त यांचे (९० च्या दशकातील संगीतकार आनंद-मिलिंद यांचे वडील)!

सर्व गाणी अतिशय सुरेल आहेत. हे भजन विशेष आहे. ते चित्रित झाले आहे महिपाल यांच्यावर. महिपाल हे आपल्या सर्वांना त्यांच्या "नवरंग" (१९५९) मधील "आधा है चंद्रमा रात आधी" आणि "तू छुपी है कहाँ" या गाण्यामुळे अधिक परिचित आहेत. "तुलसीदास मध्ये त्यांना व त्यांचा अभिनय बघून कुंदनलाल सैगल यांची आठवण येते. 

गाण्याबद्दल काय लिहू? प्रसंगानुरूप सुरेल संगीत आणि मोहम्मद रफी साहेबांचा देवाप्रती भक्तीने ओतप्रोत भरलेला, आर्जवी आवाज. रफी साहेबांनी गायलेले प्रत्येक भजन ते इतके समरसून गातात की असे वाटते की त्याने देव प्रसन्न झाला नाही तरच नवल! वाहव्वा! संपूर्ण गाण्यात व्हायोलिन, बासरी आणि मृदंग यांचा यथोचित वापर केला आहे. 

शेवटच्या अंतऱ्यात तुलसीदास रामाच्या भेटीसाठी इतका आतुर होतो की तो शेवटी रामाला विनवणी करतो:

राम हे राम

दर दर भटकूँ घर घर अटकूँ

कहाँ कहाँ अपना सर पटकूँ

इस जीवन में मिलो न तुम तो 

मुझे मरण में ले लो राम ले लो राम...||

तुलसीदासांची आतुरता, व्याकुळता रफी साहेब आपल्या भावनापूर्ण स्वरांनी आपल्यापर्यंत दोनशे टक्के पोचवतात. केवळ कमाल आहे. तर ऐकू या हे सुंदर भक्तीगीत.

कसं वाटलं ते नक्की कळवा, तुमच्या नावासहित. धन्यवाद.

During our childhood days, most of us must have heard from our grandparents the story of “how Valya the robber became Valmiki”. A similar miracle took place in 16th-century Uttar Pradesh, when Rambola Dubey, also known as Tulsidas, was transformed into Saint Goswami Tulsidas, the difference being that Rambola was a simple married man.

The song being presented today is from the 1954 film “Tulsidas,” which is based on the life of Saint Tulsidas. The brief background of the song is as follows:

Orphaned at a very young age, the devotee of Lord Rama, Rambola (Mahipal), begins his education while living at the ashram of Baba Narharidas. Narharidas gives him the name “Tulsidas.” As he studies, Tulsidas starts narrating stories of Lord Rama to the devotees who visit the ashram, and begins composing poetry in the Awadhi language. Deenbandhu Pathak, who visits the ashram, proposes that his daughter Ratnavali (Shyama) be married to Tulsidas. However, Narharidas tells him that “great, benevolent work is destined to be done through Tulsidas.” When Pathak does not listen, Narharidas has no choice, and thus Tulsidas and Ratnavali are married.

After entering worldly life, Tulsidas becomes completely immersed in Ratnavali’s beauty; he cannot live even a moment without her. When she learns that her father’s health has deteriorated, Ratnavali goes to her parental home without informing Tulsidas. Tulsidas becomes restless and, braving storm, wind, and rain, swims across a flooded river to reach Ratnavali’s house. On seeing this, Ratnavali becomes angry and tells Tulsidas that if he had shown this much devotion to Lord Rama, their household life would have been far happier. Hearing this, Tulsidas realizes his mistake, and while leaving behind a note for Ratnavali, immediately sets out in search of Lord Rama.

When Ratnavali reads the note and realizes that Tulsidas has left her forever, she cries out “Swami!” and an extraordinary devotional song begins: “Mujhe apni sharan mein le lo Ram.”

O world that dazzles and sways,
steady my trembling feet.
If I fall, extend Your feet toward me;
if I stumble, You Yourself lift me up.

Take me into Your refuge, O Ram, take me, O Ram.
If there is no space in my eyes and mind,
then take me at Your twin feet, O Ram, take me, O Ram…

The film “Tulsidas” contains a total of ten songs. Eight are sung by Mohammed Rafi, and five by Asha Bhosle. However, there is some confusion regarding the lyricists and composers. According to the print of the film available on YouTube, the lyricists are Pandit Madhur and Indeevar, and the music composer is Chandragupta. But on HMV records, the lyricist is listed as Gopal Singh (G.S.) Nepali, and the music composer as Chitragupta (the father of the 1990s composer duo Anand–Milind).

All the songs are extremely melodious, and this bhajan is especially noteworthy. It is picturized on Mahipal. Mahipal is better known to all of us for the songs “Aadha Hai Chandra Maa Raat Aadhi” and “Tu Chhupi Hai Kahan” from Navrang (1959). Watching him and his performance in Tulsidas recalls Kundanlal Saigal.

How do I describe this song? Perfectly situation-appropriate melodious music, and Mohammed Rafi sahab’s humble, devotion-filled voice overflowing with surrender to God. Every Bhajan sung by Rafi sahab is rendered with such complete immersion that it feels as though it would be surprising if God Himself were not pleased! Wonderful! Throughout the song, violin, flute, and mridang are used most appropriately.

In the final stanza, Tulsidas becomes so eager to meet Lord Rama that he ultimately pleads with Him:

Ram, O Ram,
wandering door to door, stumbling from house to house,
where all must I strike my head?
If I do not meet You in this life,
then take me in death, O Ram, take me, O Ram…

The eagerness and anguish of Tulsidas are conveyed to us greatly through Rafi sahab’s deeply emotional voice. Simply outstanding. So let us listen to this beautiful devotional song.

 Please leave a comment with your name at the end of the blog. Thank you.

आरंभ-स्वर १० : प्रीत किये दुख होय (Nirupa Roy as Female Lead!)

 Namaskar. Thanks for being here. English version follows Marathi version below.

काही अभिनेते–अभिनेत्रींची एक ठरलेली प्रतिमा आपल्या मनात इतकी घट्ट बसलेली असते, की त्यांचे नाव ऐकताच तोच प्रकार डोळ्यांसमोर उभा राहतो. उदा. अजित म्हटलं की “मोना डार्लिंग” म्हणणारा खलनायक आठवतो; मेहमूद म्हटलं की विनोदवीराचीच प्रतिमा दिसते. निरूपा रॉय यांच्या बाबतीतही हेच झालं आहे. त्यांचे नाव घेताच चित्रपटातील गरीब, असहाय्य आईचीच प्रतिमा उभी राहते. पण जर मी तुम्हाला सांगितलं की हीच निरूपा रॉय एकेकाळी हिंदी चित्रपटांची नायिका होती, तर तुमचा विश्वास बसणार नाही. पण हे पूर्णपणे खरं आहे. एवढंच काय—आपल्या (म्हणजे मराठी) जयश्री गडकर यांनीही सुरुवातीच्या काळात काही हिंदी चित्रपटांमध्ये नायिकेच्या भूमिका केल्या आहेत!

Photo courtesy
The Hindu

विकिपीडियानुसार निरुपा रॉय (मूळ नाव कोकिळा किशोरचंद्र बलसारा) यांनी हिंदी आणि गुजराथी मिळून एकूण ७० चित्रपटात काम केले आहे. यातील बऱ्याच चित्रपटात त्यांच्या भूमिका या बहीण, जाऊ, भावजय, आई, थोरली सून अशाच आहेत, आणि त्यासुद्धा दुःखी. अपमानित, पीडित अशा! मात्र १९४६ मध्ये चित्रसृष्टीत पदार्पण केल्यापासून सुरुवातीची काही वर्षे त्यांना प्रामुख्याने ऐतिहासिक, पौराणिक आणि काही सामाजिक चित्रपटात नायिकेच्या भूमिका मिळाल्या! असो.

आज सादर करत असलेले "प्रीत किये दुख होय" हे गाणे निरुपा रॉय यांच्यावरच चित्रित झालेले आहे. ते आहे १९५५ सालच्या "गरम कोट" उर्फ The Clerk And The Coat या चित्रपटातील. गिरधारी (बलराज साहनी) पोस्ट ऑफिसमध्ये कारकून असतो. घरी बायको गीता (निरुपा रॉय), दोन मुली आणि एक मुलगा असे कुटुंब असते. आर्थिक परिस्थिती अत्यंत हलाखीची असल्यामुळे, इच्छा असूनही गिरधारी स्वतःसाठी नवीन कोट घेऊ शकत नाही. एकदा कामावरून परतताना त्याच्या खिशातील १०० रुपयांची नोट हरवते आणि त्यानंतर त्याच्या तसेच संपूर्ण कुटुंबाच्या आयुष्यात संकटांची मालिका सुरू होते.

आजचे गाणे खरं तर मुळातून मीरेचे एक प्रसिद्ध भजन आहे. पण चित्रपटासाठी त्यातील फक्त काही ओळी घेऊन मजरुह सुलतानपुरी यांनी प्रसंगाला अनुरूप असे सुंदर गीत तयार केले आहे. 

या गीताला अप्रतिम असं संगीत दिलं आहे पं. अमरनाथ यांनी. पंडितजी स्वतः एक उत्तम शास्त्रीय गायक होते. "गरम कोट" हा त्यांनी संगीत दिलेला पहिला आणि शेवटचा हिंदी चित्रपट. त्यांच्याबद्दल अधिक माहिती http://panditamarnath.in/ या वेबसाईटवर मिळेल. तेथील माहितीनुसार लता मंगेशकर यांना आज सादर करत असलेले गाणे इतके आवडले की त्यांनी आपल्या आवडत्या दहा गाण्यांच्या यादीत त्याचा समावेश केला होता!

मीरेच्या भजनातील मूळ ओळी अशा आहेत:

जो मैं ऐसा जानती रे, प्रीत कियाँ दुख होय।

नगर ढुंढेरौ पीटती रे, प्रीत न करियो कोय।

पन्थ निहारूँ डगर भुवारूँ, ऊभी मारग जोय।

मीरा के प्रभु कब रे मिलोगे, तुम मिलयां सुख होय।

तर मजरुह यांनी लिहिलंय:

प्रीत किए दुख होए

जोगिया से प्रीत किए दुख होय ||

प्रीत किए सुख ना मोरी सजनी, जोगिया मीत ना कोई

जोगिया से प्रीत किए दुख होय ||

रैन दिवस कल नाहीं परत है, तुम मिलिया बिन मोहे

ऐसी सूरत या जगमाही, फेर ना देखी कोई

जोगिया से प्रीत किए दुख होय ||

मीरा के प्रभु कब रे मिलोगे, मिलिया आनंद होय

जोगिया से प्रीत किए दुख होय ||

हे गाणे चित्रपटात दोन भागांत येते—पहिल्या भागात गीता कामावर जाणाऱ्या गिरधारीला प्रेमाने निरोप देताना, आणि दुसऱ्या भागात गिरधारीला परत यायला विलंब झाल्यामुळे गीता काळजीने त्याची वाट पाहताना.

पहिल्या भागात लताजी फक्त मुखडा गातात आणि तोही पार्श्वसंगीताशिवाय. त्यामुळे त्यांचा गोड, कोमल आवाज ऐकायला मिळतो. येथे गीता पतीला आनंदाने निरोप देत असल्याने मुखड्याचा भावही प्रेमळ आहे. गिरधारीही खुश होऊन घराबाहेर पडताना तोच मुखडा गुणगुणत निघतो—बहुधा बलराज साहनी यांनी स्वतःच म्हटला असावा.

दुसऱ्या भागात मात्र संपूर्ण गीत आहे. गिरधारी उशिरा येत असल्यामुळे गीतेला जाणवणारी काळजी, वेदना आणि हुरहूर लताजींच्या आवाजातून स्पष्टपणे अनुभूतीस येते. दोन्ही भागांतील मुखड्यांचे गायन भावानुसार वेगळे भासते 

दुसरा भाग सुरू होताच रात्री आठचे ठोके पडतात आणि व्याकुळ झालेली गीता म्हणते, “प्रीत किए दुख होय.” लताजींचा हळवा, काळीज पिळवटून टाकणारा आवाज क्षणात मन व्यापून टाकतो. “प्रीत किए” मधील “किए” आणि “होय” वरील स्वरांचा ठहराव तर अद्वितीय आहे. “जोगिया मीत ना कोई” मधील “जोगिया” चा उच्चार लाजवाब—लताजींच्याच गळ्यातून उतरू शकणारा. “रैन दिवस कल नाहीं परत है” ही ओळ तीनवेळा आली असली तरी प्रत्येकवेळी लहानसा फरक आहे; आणि तो समजला, तर गाण्याची रंगत आणखी खुलते. “कब रे मिलोगे” मधील आर्तता थेट हृदयाला भिडते. 

संपूर्ण गाण्यात वाजणारी सारंगी गाण्याच्या करुणतेत भर घालते. फक्त सारंगी आणि तबल्यावर अशी अप्रतिम रचना बांधणाऱ्या संगीतकाराचे कौतुक करावे तितके थोडे. 

हे गाणे तुम्हालादेखील नक्कीच आवडेल, अशी आशा आहे. धन्यवाद.

Some actors and actresses acquire such a fixed image in our minds that the moment we hear their names, one particular kind of character immediately appears before our eyes. For instance, when we think of Ajit, we recall the villain who says “Mona Darling”; when we think of Mehmood, the image of a comedian comes to mind. The same has happened with Nirupa Roy. Her name instantly brings to mind the image of the poor, helpless mother from Hindi cinema. But if I were to tell you that this very Nirupa Roy was once a leading lady in Hindi films, you might find it hard to believe. Yet it is absolutely true. In fact, even our own (Marathi) Jayshree Gadkar had played the heroine in a few Hindi films during the early part of her career!

Photo Courtesy
The Hindu

According to Wikipedia, Nirupa Roy (birth name: Kokila Kishorchandra Balsara) acted in about 70 films in Hindi and Gujarati. In most of these, she played roles such as sister, sister-in-law, elder daughter-in-law, or mother—generally characters who were sorrowful, oppressed, or humiliated. However, after her debut in the film industry in 1946, she played leading roles in historical, mythological, and some social films during the early years of her career.

The song I am presenting today, “Preet Kiye Dukh Hoye,” is picturised on Nirupa Roy. It appears in the 1955 film Garam Coat (also known as The Clerk and The Coat). Girdhari (Balraj Sahni) works as a clerk in the post office. At home he has a wife, Geeta (Nirupa Roy), two daughters and a son. Their financial condition is extremely strained, and although he wishes to, Girdhari cannot afford to buy a new coat for himself. One evening, while returning from work, he loses a 100-rupee note from his pocket—and thereafter begins a series of hardships for him and his entire family.

This song is originally based on a famous bhajan by Meerabai. For the film, lyricist Majrooh Sultanpuri adapted only a few lines from the original and created a beautiful song suited to the situation.

The music for this song was composed by Pandit Amarnath, who himself was an excellent classical vocalist. Garam Coat was both his first and last Hindi film as a composer. More information about him can be found on the website named after him. According to the information there, Lata Mangeshkar loved this song so much that she included it among her ten personal favourites.

The original lines from Meerabai’s bhajan are:

जो मैं ऐसा जानती रे, प्रीत कियाँ दुख होय।

नगर ढुंढेरौ पीटती रे, प्रीत न करियो कोय।

पन्थ निहारूँ डगर भुवारूँ, ऊभी मारग जोय।

मीरा के प्रभु कब रे मिलोगे, तुम मिलयां सुख होय।

And the lines written by Majrooh for the film are:

प्रीत किए दुख होए

जोगिया से प्रीत किए दुख होय ||

प्रीत किए सुख ना मोरी सजनी, जोगिया मीत ना कोई

जोगिया से प्रीत किए दुख होय ||

रैन दिवस कल नाहीं परत है, तुम मिलिया बिन मोहे

ऐसी सूरत या जगमाही, फेर ना देखी कोई

जोगिया से प्रीत किए दुख होय ||

मीरा के प्रभु कब रे मिलोगे, मिलिया आनंद होय

जोगिया से प्रीत किए दुख होय ||

The song appears in two parts in the film—first when Geeta lovingly sends Girdhari off to work, and the second when she anxiously waits for him late into the night after he gets delayed returning home.

In the first part, Lataji sings only the opening verse, and that too without any background music, allowing her naturally sweet voice to shine. Here, the emotion is tender, as Geeta happily bids farewell to her husband. Girdhari, pleased, steps out of the house humming the same lines—likely sung by Balraj Sahni himself.

The second part contains the full song. Since Girdhari is late, Geeta’s worry, sorrow, and longing are vividly brought out through Lataji’s voice. The rendering of the opening lines differs in both parts, perfectly aligned with the changing emotions.

As the second part begins, the clock strikes eight, and the anxious Geeta sings, “Preet kiye dukh hoye.” Lataji’s soft, heart-piercing voice captures us instantly. The delicate pauses on the words “kiye” and “hoye” are exquisite. The way she sings “jogiya” in “jogiya meet na koi” is simply unmatched—something only Lata could deliver. She sings the line “rain divas kal nahin parat hai” three times, each with a subtle variation that enriches the expression. And the yearning in “kab re miloge” touches the heart deeply.

The sarangi, played throughout the song, beautifully enhances its pathos. The composer has built this exceptional piece using only sarangi and tabla—a feat that deserves immense appreciation.

I hope you will enjoy this song just as much. Thank you.