आरंभ-स्वर १५ : दिल में समा गये सजन (Sajjad-Talat-Lata treat to ears)

 सामान्य चित्रपटातील एक असामान्य गीत : "दिल में समा गये सजन" (संगदिल, १९५२)

हिंदी चित्रपटसृष्टीत असे अनेक चित्रपट होऊन गेले आहेत की जे चित्रपट म्हणून कदाचित फारसे गाजले नाहीत; परंतु त्यांच्या अप्रतिम संगीतामुळे ते अजरामर झाले. अलबेला (१९५१), दिल अपना और प्रीत पराई (१९६०), आरजू (१९६५), आशिकी (१९९०) आणि ताल (१९९९) ही त्यांपैकी काही ठळक उदाहरणे. या चित्रपटांतील संगीताने चित्रपटांच्या लोकप्रियतेलाही मागे टाकले आहे.

आजचे गाणे अशाच एका चित्रपटातील आहे.

गीत : दिल में समा गये सजन, फूल खिले चमन चमन

चित्रपट : संगदिल (१९५२)

गीतकार : राजेंद्रकृष्ण

संगीतकार : सज्जाद हुसेन

गायक-गायिका : लता मंगेशकर आणि तलत महमूद

गाण्याविषयी बोलण्यापूर्वी एक रंजक आठवण सांगावीशी वाटते. माझे मित्र अद्वैत धर्माधिकारी यांनी एकदा या गीताच्या चालीचे प्रतिबिंब जवळपास वीस वर्षांनंतर ध्वनिमुद्रित झालेल्या लता मंगेशकर आणि अरुण दाते यांच्या "संधिकाली या अशा धुंदल्या दिशा दिशा" या मराठी गीतातही आढळते, असे सांगितले होते. नंतर या मनोरंजक साम्याचा उल्लेख मला पुढील संकेतस्थळावरही वाचायला मिळाला: https://www.aathavanitli-gani.com/Song/Sandhikali_Ya_Asha

चित्रपट

संगदिल हा चित्रपट शार्लट ब्राँटे यांच्या १८४७ सालच्या अमर Jane Eyre या कादंबरीवर आधारित आहे. दिलीपकुमार आणि मधुबाला यांनी एकत्र काम केलेला हा केवळ दुसरा चित्रपट. चित्रपटाची कथा तशी पारंपरिक असली, तरी राजेंद्रकृष्ण यांच्या उत्कृष्ट गीतांनी आणि सज्जाद हुसेन यांच्या कल्पक संगीताने त्याचे रूपांतर एका संगीतमय खजिन्यात केले. या चित्रपटाने त्या काळी जवळपास ९५ लाख रुपयांचा व्यवसाय केला होता—आजच्या मूल्यांनुसार साधारण शंभर कोटी रुपयांच्या आसपास.

या चित्रपटात एकूण आठ गीते आहेत. तलत महमूद यांची दोन एकलगीते आणि एक द्वंद्वगीत, लता मंगेशकर व आशा भोसले यांची प्रत्येकी एक एकलगीत आणि एक द्वंद्वगीत, तर गीता दत्त आणि शमशाद बेगम यांची प्रत्येकी एक एकलरचना.

चित्रपटाची कथा शंकर (दिलीपकुमार) आणि कमला (मधुबाला) या बालमित्रांभोवती फिरते. नियती त्यांना एकमेकांपासून दूर करते; परंतु त्यांच्या मनातील प्रेम मात्र अबाधित राहते. अनेक वर्षांनी नियती पुन्हा त्यांची भेट घडवून आणते. तोपर्यंत शंकर जहागीरदार बनलेला असतो, तर कमला देवळातील पुजारिण. जेव्हा दोघांना आपली खरी ओळख पटते आणि आयुष्यातील सर्व बंधने झुगारून एकत्र येण्याचा निर्णय घेतात, तेव्हा हे अविस्मरणीय द्वंद्वगीत सुरू होते—

आज प्रीत ने तोड़ दी बंधन की दीवार,

हार मान के प्रीत से चला गया संसार

सुरुवातीलाच मोहून टाकणारा संगीताविष्कार

गाण्याची सुरुवात लता मंगेशकर यांच्या निर्मळ, मधुर स्वरांनी होते. "तोड़" या शब्दावरील नाजूक हरकत, "दी" नंतर स्वरांची सहज उतरती चाल, "की" वरील सुबक हरकत आणि शेवटी "संसार" या शब्दावरील छोटीशी तान—या सर्वांमुळे गाणे पहिल्याच ओळीत एका विलक्षण उंचीवर जाऊन पोहोचते.

सज्जाद हुसेन यांनी पियानो, व्हायोलिन, बासरी आणि संयत तालवाद्य यांच्या सुरेख मिलाफातून एक विलक्षण नादमय वातावरण निर्माण केले आहे. या वाद्यांची साथ कधीही स्वरांवर मात करत नाही; उलट गाण्याच्या भावविश्वाला अधिक खुलवते.

मुखडा म्हणजे निव्वळ संगीताचा उत्सव—

दिल में समा गये सजन, फूल खिले चमन चमन,

प्यार भी मुस्कुरा दिया।

मस्ती भरी हवा चली, हँसने लगी कली कली,

तुम से मुझे मिला दिया॥

वर्षानुवर्षांच्या विरहानंतर एकमेकांना भेटलेल्या दोन प्रेमिकांच्या आनंदाचे चित्रण राजेंद्रकृष्ण यांनी अत्यंत सहज, परंतु प्रभावी शब्दांत केले आहे.

त्यांच्या आयुष्यात झालेला आमूलाग्र बदल पुढील कडव्यात व्यक्त होतो—

ऐसा बदल गया समा, बदले ज़मीन ओ आसमान,

छोड़ के जब बना लिया प्यार ने एक नया जहाँ।

आयी घटाएं झूम के, नील गगन को चूम के,

ग़म का निशाँ मिटा दिया॥

या कडव्यात जणू निसर्गही त्यांच्या मिलनाचा उत्सव साजरा करतो. ढग डोलू लागतात, आकाशाला चुंबन देतात आणि दुःखाची प्रत्येक खूण नाहीशी होते.

तिसऱ्या कडव्यात त्यांच्या पूर्वीच्या रिकाम्या आयुष्याची आणि प्रेमामुळे प्राप्त झालेल्या परिपूर्णतेची अत्यंत सुंदर तुलना आढळते—

पहले कोई खुशी ना थी, दिल की कली खिली ना थी,

तीर-ए-नज़र चला ना था, ज़िंदगी ज़िंदगी ना थी।

तेरे कदम की आहटें बन गयी मुस्कुराहटें,

मेरा जहाँ बसा दिया॥

एकेकाळचे ओसाड आणि अर्थहीन वाटणारे जीवन प्रिय व्यक्तीच्या आगमनाने फुलून आले आहे.

शेवटचे कडवे या आनंदोत्सवाला पुढे नेते—

आयी जो रुत बहार की, छिड़ गयी बात प्यार की,

दिल ने तड़प तड़प के फिर तेरे लिए पुकार की।

तुम भी कहीं से आ गये, धीरे से मुस्कुरा गये,

दिल को हँसा हँसा दिया॥

आणि मग पुन्हा मुखडा येतो—

मस्ती भरी हवा चली, हँसने लगी कली कली,

तुम से मुझे मिला दिया।

दिल में समा गये सजन, फूल खिले चमन चमन,

प्यार भी मुस्कुरा दिया।

ग़म का निशाँ मिटा दिया, दिल को हँसा हँसा दिया॥

सज्जाद हुसेन यांची संगीतप्रतिभा

संगीताच्या दृष्टीने पाहता हे गीत मिश्र यमन रागावर आधारित असल्याचे म्हणता येईल. पियानो, व्हायोलिन आणि बासरी यांच्या सुरेख तुकड्यांमुळे गाण्याची माधुरी अधिक खुलते आणि संपूर्ण रचनेत कोमल प्रणयभाव कायम राहतो.

गाण्याचा वेग चांगलाच असूनही "घटाएं", "कदम" आणि "कहीं" या शब्दांवरील सूक्ष्म हरकती लताबाईंनी ज्या सहजतेने घेतल्या आहेत, त्या त्यांच्या अद्वितीय स्वरनियंत्रणाची आणि अप्रतिम गायकीची साक्ष देतात. अशा प्रकारच्या अलंकारांसाठी विलक्षण अचूकता आणि कसब आवश्यक असते.

या गीताचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे प्रत्येक कडव्याला सज्जाद यांनी स्वतंत्र चाल दिली आहे. चित्रपटसंगीतात क्वचितच आढळणाऱ्या या वैशिष्ट्यामुळे संपूर्ण गीतात सतत नवेपणा जाणवतो आणि श्रोत्याची उत्सुकता शेवटपर्यंत टिकून राहते.

माझ्या मते, "दिल में समा गये सजन" हे हिंदी चित्रपटसंगीतातील सर्वोत्कृष्ट पाच द्वंद्वगीतांपैकी एक मानले जावे. गीतकार राजेंद्रकृष्ण यांची भावस्पर्शी शब्दरचना, सज्जाद हुसेन यांचे कल्पक संगीत, लता मंगेशकर यांची सहजसुंदर आणि अप्रतिम गायकी, तलत महमूद यांच्या मखमली आवाजाची ऊब आणि अत्यंत संयत पण परिणामकारक वाद्यमेळ—या सर्वांचा संगम या गीताला कालातीत बनवतो.

हे सुंदर गीत तुम्हालाही तितकेच भावेल, अशी आशा आहे. ते ऐकल्यानंतर तुमचे मत आणि अनुभव अवश्य कळवा. धन्यवाद.

An Extraordinary Song from an Ordinary Film: "Dil Mein Sama Gaye Sajan" (Sangdil, 1952)

Hindi cinema has produced many films that may have been ordinary as cinematic experiences but became immortal because of their music. From Albela (1951) and Dil Apna Aur Preet Parai (1960) to Arzoo (1965), Aashiqui (1990), and Taal (1999), there are numerous examples where the soundtrack has long outlived the film itself.

Today's song belongs to that distinguished category.

Song: Dil Mein Sama Gaye Sajan, Phool Khile Chaman Chaman

Film: Sangdil (1952)

Lyricist: Rajendra Krishna

Composer: Sajjad Hussain

Singers: Lata Mangeshkar and Talat Mahmood

Before discussing the song itself, let me share an interesting anecdote. My friend Advait Dharmadhikari once pointed out that the melodic inspiration for this composition resurfaced nearly two decades later in the Marathi song Sandhikāli Yā Ashā Dhundalyā Dishā Dishā, beautifully rendered by Lata Mangeshkar and Arun Date. I later found a reference to this fascinating connection on the following website: https://www.aathavanitli-gani.com/Song/Sandhikali_Ya_Asha

The Film

Sangdil was adapted from Charlotte Brontë's classic 1847 novel Jane Eyre. It was only the second film to feature Dilip Kumar and Madhubala together. Although the film itself was fairly conventional, Rajendra Krishna's outstanding lyrics and Sajjad Hussain's inspired compositions transformed it into a musical treasure. The film reportedly grossed nearly ₹9.5 million at the box office—a figure that would translate to roughly ₹100 crore today.

The soundtrack consists of eight songs: Talat Mahmood sings two solos and one duet; Lata Mangeshkar and Asha Bhosle each have one solo and one duet; while Geeta Dutt and Shamshad Begum contribute one solo each.

The story revolves around Shankar (Dilip Kumar) and Kamla (Madhubala), childhood companions separated by fate but united by enduring love. Years later, destiny brings them together once more. By then, Shankar has become a feudal lord, while Kamla has devoted herself to the temple as a priestess. The moment they recognise one another and decide to break free from the constraints that have kept them apart, this unforgettable duet begins:

Aaj preet ne tod di, bandhan ki deewar,

Haar maan ke preet se, chala gaya sansar.

A Sublime Musical Opening

The song opens with Lata Mangeshkar's exquisitely pure voice. The delicate harkat on the word "toṛ", the graceful descent immediately after "dī", another elegant ornament on "kī", and the brief taan on the concluding word "sansār" elevate the composition from its very first phrase.

Sajjad Hussain creates a magical atmosphere with a finely balanced orchestral palette: the piano leads the accompaniment, beautifully complemented by the violin, flute, and restrained percussion.

The opening refrain is sheer musical delight:

Dil mein sama gaye sajan, phool khile chaman chaman,

Pyar bhi muskura diya.

Masti bhari hawa chali, hansne lagi kali kali,

Tum se mujhe mila diya.

Rajendra Krishna captures with remarkable simplicity the overwhelming joy of two lovers reunited after years of separation.

The emotional transformation they experience is expressed in the next stanza:

Aisa badal gaya sama, badle zameen o aasman,

Chhod ke jab bana liya pyar ne ek naya jahan.

Aayi ghataayen jhoom ke, neel gagan ko choom ke,

Gham ka nishan mita diya.

Here, nature itself seems to celebrate their union. The entire world appears transformed; the clouds dance, the sky is kissed, and every trace of sorrow vanishes.

The third stanza beautifully contrasts their earlier emptiness with the fulfilment that love has brought:

Pehle koi khushi na thi, dil ki kali khili na thi,

Teer-e-nazar chala na tha, zindagi zindagi na thi.

Tere kadam ki aahatein ban gayin muskurahatein,

Mera jahan basa diya.

What was once a barren existence has blossomed into a complete and meaningful life through the beloved's arrival.

The final stanza continues this joyous celebration:

Aayi jo rut bahaar ki, chhid gayi baat pyar ki,

Dil ne tadap tadap ke phir tere liye pukar ki.

Tum bhi kahin se aa gaye, dheere se muskura gaye,

Dil ko hansa hansa diya.

The song concludes by returning to the refrain, reaffirming the lovers' happiness:

Masti bhari hawa chali, hansne lagi kali kali,

Tum se mujhe mila diya.

Dil mein sama gaye sajan, phool khile chaman chaman,

Pyar bhi muskura diya.

Gham ka nishan mita diya, dil ko hansa hansa diya.

Sajjad Hussain's Musical Brilliance

Musically, the composition may best be described as being based on Mishra Yaman. The piano, violin, and flute interludes enrich the melody without ever overwhelming it, creating an atmosphere of tenderness and romance.

The song moves at a brisk pace, yet Lata negotiates the intricate harkats on words such as "ghataayen," "kadam," and "kahin" with astonishing ease. These delicate embellishments demand exceptional control and precision—qualities that only a singer of Lata Mangeshkar's calibre could command.

Another striking feature of the composition is that Sajjad employs a different melodic treatment for each of the three stanzas. This uncommon approach lends the duet remarkable freshness and keeps the listener engaged throughout.

For me, Dil Mein Sama Gaye Sajan unquestionably deserves a place among the five greatest duets ever composed for Hindi cinema. It is one of those rare songs in which every creative contributor reaches the highest level of artistry: Rajendra Krishna's evocative poetry, Sajjad Hussain's inspired composition, Lata Mangeshkar's effortless virtuosity, Talat Mahmood's velvety warmth, and the understated orchestration all come together to create something truly timeless.

I hope you enjoy listening to this beautiful duet as much as I do. I would be delighted to hear your impressions after you have heard it.

Thank you.