आरंभ-स्वर १८ : जा तोसे नहीं बोलूँ कन्हैया (Classical based song from Salil Chowdhury)

#MarathiVersion

“जा तोसे नहीं बोलूँ कन्हैया” - राधेची कृष्णाकडे लडिवाळ तक्रार

चित्रपट: परिवार (१९५६) | गीतकार: शैलेंद्र | संगीतकार: सलील चौधरी | गायक-गायिका: लता मंगेशकर, मन्ना डे

आजचे गाणे व चित्रपट अनेक अर्थांनी अनोखे आहे:

१) हे गाणे चित्रित झालंय सविता चॅटर्जी आणि असीम कुमार या बंगाली कलाकारांवर - आपल्याला अपरिचित!
२) चित्रपटाचे निर्माते आहेत प्रख्यात दिग्दर्शक बिमल रॉय!
३) चित्रपटाचे दिग्दर्शक आहेत प्रख्यात विनोदी अभिनेते असित सेन!
४) चित्रपटात किशोरकुमार पाहुणा कलाकार आहे व फक्त एका गाण्यापुरता त्याची भूमिका मर्यादित आहे!

५) हे गाणे तबल्याच्या बोलांनी सुरु होणाऱ्या काही मोजक्याच गाण्यांपैकी आहे!

"परिवार" हा १९५६ साली प्रदर्शित झालेला चित्रपट एक कौटुंबिक चित्रपट आहे. त्या काळात एकत्र कुटुंब पद्धती होती. याही कुटुंबात पाच भाऊ - थोरले निवृत्त महेश चंद्र, वकील रमेश (जयराज), इंजिनिअर गणेश (अन्वर), डॉक्टर दिनेश (सज्जनकुमार) आणि संगीतकार सुरेश (असीम कुमार). त्यांच्या बायका आणि मुले असा एकूण १५-२० माणसांचा मोठा परिवार. सर्व जण गुण्यागोविंदाने राहत असताना एक दिवस एका साध्या दुधाच्या कपावरून महाभारत घडते. 

चित्रपटात एकूण ५ गाणी:

१) जा तोसे नहीं बोलूँ कन्हैय्या - लता मंगेशकर, मन्ना डे
२) झिर झिर झिर झिर बदरवा बरसे ओ कारी कारी - लता, हेमंतकुमार
३) कुँवे में कूद के मर जाना - किशोरकुमार
४) बावली बना के छोड़ा - आशा भोसले
५) एक दो तीन, सबसे पहले तंदुरुस्ती - आशा भोसले, हेमंतकुमार

गंमत म्हणजे यातील "कुँवे में कूद के मर जाना" हे किशोरकुमारवर चित्रित झालेले आणि त्यानेच गायलेले गाणे सोडले तर बाकीची सर्व गाणी सविता चॅटर्जी आणि असीम कुमार याच जोडीवर चित्रित झाली आहेत. किशोरकुमारची चित्रपटातील भूमिका फक्त या गाण्यापुरतीच मर्यादित आहे पण पठ्ठ्याने गाण्यात अभिनय आणि गायनाची जी कमाल केली आहे ती बघण्याजोगी आहे. असो.

आजचे गाणे हे कर्नाटक संगीतातून हिंदुस्थानी संगीतात आलेल्या राग हंसध्वनी या रागावर आधारित आहे. विकिपीडिया या संकेतस्थळानुसार हंसध्वनी हा राग निर्माण केला होता रामस्वामी दीक्षितर यांनी १७९० साली. त्यांचेच सुपुत्र दक्षिणेतील सुप्रसिद्ध गीतकार आणि संगीतकार मुथुस्वामी दीक्षितर "वातापि गणपती भजेहं" हे गीत लिहून त्याला हंसध्वनी रागात चाल बांधली होती. हे गीत दक्षिण भारतात आणि कर्नाटक संगीतप्रेमींमध्ये अतिशय लोकप्रिय आहे. 

सुप्रसिद्ध गायक डॉ. K. J. येसुदास यांनी गायलेले "वातापि गणपती भजेहं" हे गीत बघा, केवळ लाजवाब आहे 

हीच चाल पं. हृदयनाथ मंगेशकर यांनी "दाता तू गणपती गजानन" या गाण्यासाठी वापरली आहे.

सलील चौधरी यांनी याच गीताच्या चालीवर आजचे "जा तोसे नहीं बोलूँ कन्हैया" हे गीत संगीतबद्ध केले आहे. या गाण्याचे वैशिष्टय म्हणजे हे गाणे तबल्याच्या बोलांनी सुरु होते, त्यानंतर ऐकू येतो लताचा सुंदर आलाप. घुंगरू, तबला, मृदंग, बासरी आणि सतार या पाचच वाद्यांनी सलिलदांनी आपल्या प्रतिभेने मुखड्याची पहिली ओळ वगळता इतर सर्व गीताला संपूर्णतः वेगळी चाल लावली आहे. शास्त्रीय संगीताची जबरदस्त बैठक असलेले मन्नादा आणि लताजी यांच्यासारखे गायक जेंव्हा एखाद्या शास्त्रीय गाण्यासाठी एकत्र येतात तेंव्हा ते आपल्याला एक अद्भुत असा अनुभव देतात हे "जा तोसे नहीं बोलूँ कन्हैय्या" हे गाणे ऐकल्यावर आपल्याला पटते.

लता आणि मन्नादा यांचे आलाप अतिशय सुंदर आहेत. विशेषतः "जा" नंतरच्या विविध हरकती आणि आलाप हे ऐकत राहावेत असे आहेत. तसेच "रुठी राधिके" नंतरचा आलाप, "मानत नहीं राधा" नंतरचा मृदंग आणि "जा जा जा जा" यावरची लताच्या गळ्यातील फिरत सर्वच अतिशय मधुर वाटते. शेवटी "मान गयी राधा" नंतर द्रुत गतीत येते आणि लताचा आवाज त्याच गतीने, त्याच सहजतेने फिरतो ते ऐकताना आपण थक्क होतो! नृत्यावर थिरकणाऱ्या पावलांचा आणि तबल्याचा संगम इतका निर्दोष आहे की नकळत आपण "वाहव्वा" असे म्हणतो.

चला तर ऐकू या हे अनोखे, अद्भुत गीत. तुम्हाला कसे वाटले ते नक्की कळवा. पुढे पाठवायला हरकत नाही.

#EnglishVersion

“Jaa Tose Nahin Boloon Kanhaiya” — Radha’s Playful Complaint to Krishna

Film: Parivaar (1956) | Lyricist: Shailendra | Music Composer: Salil Chowdhury | Singers: Lata Mangeshkar and Manna Dey

Today’s song and the film it belongs to are unique in several ways.

1. The song features the relatively unfamiliar Bengali actors Sabita Chatterjee and Asim Kumar.

2. The film was produced by the renowned director Bimal Roy.

3. It was directed by the celebrated comedian Asit Sen.

4. Kishore Kumar appears as a guest artist, and his role is restricted to just one song!

5. This is one of the very few songs that begin with the rhythmic syllables of the tabla.

Parivar, released in 1956, is a family drama. In those days, the joint-family system was prevalent. The family portrayed in this film consists of five brothers: the eldest, Mahesh Chandra, who is retired; Ramesh, a lawyer (Jayraj); Ganesh, an engineer (Anwar); Dinesh, a doctor (Sajjan Kumar); and Suresh, a music composer (Asim Kumar). Together with their wives and children, they form a large household of around fifteen to twenty members. Everyone lives together harmoniously until, one day, a simple cup of milk triggers a veritable Mahabharata within the family!

The film has a total of five songs:

1. Ja Tose Nahin Boloon Kanhaiya — Lata Mangeshkar and Manna Dey

2. Jhir Jhir Jhir Jhir Badarwa Barse O Kaari Kaari — Lata Mangeshkar and Hemant Kumar

3. Kuwein Mein Kood Ke Mar Jaana — Kishore Kumar

4. Bawali Bana Ke Chhoda — Asha Bhosle

5. Ek Do Teen, Sabse Pehle Tandurusti — Asha Bhosle and Hemant Kumar

Interestingly, barring Kuwein Mein Kood Ke Mar Jaana, which is picturised on Kishore Kumar and sung by him, all the other songs feature the same pair, Sabita Chatterjee and Asim Kumar. Although Kishore Kumar’s role in the film is confined to that one song, his remarkable performance and singing in it are truly worth watching. But let us return to our song.

Today’s selection is based on Raag Hansadhwani, a raag that travelled from Carnatic music into the Hindustani classical tradition. According to Wikipedia, the raag was created by Ramaswami Dikshitar in 1790. His son, the celebrated South Indian composer and lyricist Muthuswami Dikshitar, composed the famous devotional composition Vatapi Ganapatim Bhajeham in this raga. The composition enjoys immense popularity in South India and among lovers of Carnatic music.

Listen to Vatapi Ganapatim Bhajeham, rendered by the renowned vocalist Dr K. J. Yesudas. It is simply magnificent!

The same melodic framework was also used by Pandit Hridaynath Mangeshkar for his composition Daata Tu Ganapati Gajanan.

Salil Chowdhury, too, drew upon this very melody to compose today’s song, Jaa Tose Nahin Boloon Kanhaiya.

One of the most distinctive features of this song is its opening. It begins with the rhythmic syllables of the tabla, followed by a beautiful alaap by Lata Mangeshkar. Using just five instruments—ghungroos, tabla, mridang, flute and sitar—Salil Da displays his extraordinary musical ingenuity. Except for the first line of the mukhda, he gives the rest of the song an entirely different melodic treatment.

When singers such as Manna Dey and Lata Mangeshkar, both deeply rooted in classical music, come together to perform a composition of this kind, the result is an extraordinary musical experience. Listening to Ja Tose Nahin Boloon Kanhaiya makes this abundantly clear.

The alaaps by Lata and Manna Dey are exquisite. Particularly captivating are the various vocal embellishments and alaaps following the word “Jaa”—passages one could listen to again and again. The alaap after “Roothi Radhike,” the mridang interlude following “Maanat Nahin Radha,” and the nimble vocal flourishes Lata brings to “Jaa Jaa Jaa Jaa” are all delightfully melodious.

Towards the end, following “Maan Gayi Radha,” the composition gathers pace. Lata’s voice matches the increased tempo with effortless agility and astonishing ease, leaving us spellbound. The seamless interplay between the dancer’s rhythmic footwork and the tabla is so flawless that one cannot help exclaiming, “Wah! Wah!”

So, let us sit back and savour this unusual and truly marvellous musical gem!