आरंभ-स्वर ११ : मुझे अपनी शरण में ले लो राम (Melodius Devotional Song by Rafi sahab)

Namaskar. Thanks for being here. English version follows Marathi version below.

लहानपणी आपल्यापैकी बहुतेक सर्वांनी "वाल्या कोळ्याचा वाल्मिकी कसा झाला" ही गोष्ट आपल्या आजी-आजोबांकडून ऐकली असेल. असाच एक चमत्कार १६व्या शतकात उत्तर प्रदेशात घडला जेंव्हा रामबोला दुबे उर्फ तुलसीदास यांचे परिवर्तन संत गोस्वामी तुलसीदास मध्ये झाले, फरक इतकाच की रामबोला दुबे हा साधा संसारी गृहस्थ होता!

आज सादर करत असलेले गीत हे संत तुलसीदास यांच्या चरित्रावर आधारित १९५४ साली आलेल्या "तुलसीदास" या चित्रपटातील आहे. गीताची पार्श्वभूमी थोडक्यात अशी:

लहान वयातच अनाथ झालेला रामभक्त रामबोला (महिपाल) बाबा नरहरीदास यांच्या आश्रमात राहून शिक्षण घेऊ लागतो. नरहरीदास त्याचे नामकरण "तुलसीदास" असे करतात. शिक्षण घेता घेता तुलसीदास आश्रमात येणाऱ्या भक्तांना रामकथा ऐकवायला लागतात. तसेच अवधी भाषेत कविताही करायला सुरुवात करतात. आश्रमात येणारे दीनबंधू पाठक हे आपल्या मुलीचे - रत्नावलीचे (श्यामा) - लग्न तुलसीशी लावावे असा प्रस्ताव नरहरीदास यांच्यासमोर मांडतात. परंतु "तुलसीच्या हातून मोठे कल्याणकारी कार्य व्हायचे आहे" असे नरहरीदास त्यांना सांगतात. ते ऐकत नाहीत म्हटल्यावर नरहरीदासांचा नाईलाज होतो व अशा रीतीने तुलसीदास व रत्नावली विवाहबद्ध होतात. 

संसारी झालेला तुलसी रत्नावलीच्या सौन्दर्यात डुबून जातो; तिच्याशिवाय एक क्षणही राहू शकत नाही. वडिलांची तब्येत बिघडली आहे हे कळताच तुलसीला न सांगता रत्नावली माहेरी जाते. तुलसी बेचैन होतो आणि वादळ, वारा, पाऊस कशालाही न जुमानता पूर आलेल्या नदीतून पोहून रत्नावलीच्या घरी जातो. ते बघितल्यावर रत्नावली संतापले व तुलसीला म्हणते की एवढी भक्ती त्याने जर श्रीरामाप्रती दाखवली असती तर त्यांचा संसार अधिक सुखाचा झाला असता. हे ऐकल्यावर तुलसीचे डोळे उघडतात व तो तात्काळ रत्नावलीसाठी चिठ्ठी सोडून रामाच्या शोधार्थ निघून जातो. 

रत्नावली जेंव्हा चिठ्ठी वाचते आणि तिला कळते की तुलसी आपल्याला कायमचा सोडून गेलाय तेंव्हा ती "स्वामी" असा टाहो फोडते आणि सुरु होते एक अप्रतिम भजन "मुझे अपनी शरण में ले लो राम".

अरे जगमग जग में

डगमग मेरे पाँव संभालो

गिरने दो तो चरण बढ़ा दो

गिर जाऊँ तो तुम ही उठा लो ||

 

मुझे अपनी शरण में ले लो राम ले लो राम

लोचन मन में जगह न हो तो

जुगल चरण में ले लो राम ले लो राम...||

"तुलसीदास" चित्रपटात एकूण १० गाणी आहेत. त्यातील ८  गाण्यांना मोहम्मद रफी यांचा आवाज आहे तर ५  गाण्यांना अशा भोसले यांचा. मात्र गीतकार आणि संगीतकारांच्या बाबतीत थोडा घोळ आहे. YouTube वर चित्रपटाची जी प्रिंट उपलब्ध आहे त्यानुसार गीतकार म्हणून पं. मधुर आणि इंदीवर यांची नावे आहेत तर संगीतकार म्हणून चंद्रगुप्त यांचे नाव आहे. पण HMV च्या रेकॉर्डवर मात्र गीतकार म्हणून गोपालसिंह (G. S.) नेपाली यांचे नाव आहे तर संगीतकार म्हणून चित्रगुप्त यांचे (९० च्या दशकातील संगीतकार आनंद-मिलिंद यांचे वडील)!

सर्व गाणी अतिशय सुरेल आहेत. हे भजन विशेष आहे. ते चित्रित झाले आहे महिपाल यांच्यावर. महिपाल हे आपल्या सर्वांना त्यांच्या "नवरंग" (१९५९) मधील "आधा है चंद्रमा रात आधी" आणि "तू छुपी है कहाँ" या गाण्यामुळे अधिक परिचित आहेत. "तुलसीदास मध्ये त्यांना व त्यांचा अभिनय बघून कुंदनलाल सैगल यांची आठवण येते. 

गाण्याबद्दल काय लिहू? प्रसंगानुरूप सुरेल संगीत आणि मोहम्मद रफी साहेबांचा देवाप्रती भक्तीने ओतप्रोत भरलेला, आर्जवी आवाज. रफी साहेबांनी गायलेले प्रत्येक भजन ते इतके समरसून गातात की असे वाटते की त्याने देव प्रसन्न झाला नाही तरच नवल! वाहव्वा! संपूर्ण गाण्यात व्हायोलिन, बासरी आणि मृदंग यांचा यथोचित वापर केला आहे. 

शेवटच्या अंतऱ्यात तुलसीदास रामाच्या भेटीसाठी इतका आतुर होतो की तो शेवटी रामाला विनवणी करतो:

राम हे राम

दर दर भटकूँ घर घर अटकूँ

कहाँ कहाँ अपना सर पटकूँ

इस जीवन में मिलो न तुम तो 

मुझे मरण में ले लो राम ले लो राम...||

तुलसीदासांची आतुरता, व्याकुळता रफी साहेब आपल्या भावनापूर्ण स्वरांनी आपल्यापर्यंत दोनशे टक्के पोचवतात. केवळ कमाल आहे. तर ऐकू या हे सुंदर भक्तीगीत.

कसं वाटलं ते नक्की कळवा, तुमच्या नावासहित. धन्यवाद.

During our childhood days, most of us must have heard from our grandparents the story of “how Valya the robber became Valmiki”. A similar miracle took place in 16th-century Uttar Pradesh, when Rambola Dubey, also known as Tulsidas, was transformed into Saint Goswami Tulsidas, the difference being that Rambola was a simple married man.

The song being presented today is from the 1954 film “Tulsidas,” which is based on the life of Saint Tulsidas. The brief background of the song is as follows:

Orphaned at a very young age, the devotee of Lord Rama, Rambola (Mahipal), begins his education while living at the ashram of Baba Narharidas. Narharidas gives him the name “Tulsidas.” As he studies, Tulsidas starts narrating stories of Lord Rama to the devotees who visit the ashram, and begins composing poetry in the Awadhi language. Deenbandhu Pathak, who visits the ashram, proposes that his daughter Ratnavali (Shyama) be married to Tulsidas. However, Narharidas tells him that “great, benevolent work is destined to be done through Tulsidas.” When Pathak does not listen, Narharidas has no choice, and thus Tulsidas and Ratnavali are married.

After entering worldly life, Tulsidas becomes completely immersed in Ratnavali’s beauty; he cannot live even a moment without her. When she learns that her father’s health has deteriorated, Ratnavali goes to her parental home without informing Tulsidas. Tulsidas becomes restless and, braving storm, wind, and rain, swims across a flooded river to reach Ratnavali’s house. On seeing this, Ratnavali becomes angry and tells Tulsidas that if he had shown this much devotion to Lord Rama, their household life would have been far happier. Hearing this, Tulsidas realizes his mistake, and while leaving behind a note for Ratnavali, immediately sets out in search of Lord Rama.

When Ratnavali reads the note and realizes that Tulsidas has left her forever, she cries out “Swami!” and an extraordinary devotional song begins: “Mujhe apni sharan mein le lo Ram.”

O world that dazzles and sways,
steady my trembling feet.
If I fall, extend Your feet toward me;
if I stumble, You Yourself lift me up.

Take me into Your refuge, O Ram, take me, O Ram.
If there is no space in my eyes and mind,
then take me at Your twin feet, O Ram, take me, O Ram…

The film “Tulsidas” contains a total of ten songs. Eight are sung by Mohammed Rafi, and five by Asha Bhosle. However, there is some confusion regarding the lyricists and composers. According to the print of the film available on YouTube, the lyricists are Pandit Madhur and Indeevar, and the music composer is Chandragupta. But on HMV records, the lyricist is listed as Gopal Singh (G.S.) Nepali, and the music composer as Chitragupta (the father of the 1990s composer duo Anand–Milind).

All the songs are extremely melodious, and this bhajan is especially noteworthy. It is picturized on Mahipal. Mahipal is better known to all of us for the songs “Aadha Hai Chandra Maa Raat Aadhi” and “Tu Chhupi Hai Kahan” from Navrang (1959). Watching him and his performance in Tulsidas recalls Kundanlal Saigal.

How do I describe this song? Perfectly situation-appropriate melodious music, and Mohammed Rafi sahab’s humble, devotion-filled voice overflowing with surrender to God. Every Bhajan sung by Rafi sahab is rendered with such complete immersion that it feels as though it would be surprising if God Himself were not pleased! Wonderful! Throughout the song, violin, flute, and mridang are used most appropriately.

In the final stanza, Tulsidas becomes so eager to meet Lord Rama that he ultimately pleads with Him:

Ram, O Ram,
wandering door to door, stumbling from house to house,
where all must I strike my head?
If I do not meet You in this life,
then take me in death, O Ram, take me, O Ram…

The eagerness and anguish of Tulsidas are conveyed to us greatly through Rafi sahab’s deeply emotional voice. Simply outstanding. So let us listen to this beautiful devotional song.

 Please leave a comment with your name at the end of the blog. Thank you.