Sunday, 30 March 2025

आरंभ-स्वर १ - आयेगा आनेवाला (Aayega Aanewala)


Namaskar friends, the English version of this blog follows the Marathi version below.

नमस्कार. नोव्हेंबर २०१३ पासून जेंव्हा ब्लॉग लेखनाला सुरुवात केली तेंव्हापासून जुनी हिंदी गाणी, संगीतकार, गायक हे माझ्या लेखनाचे आवडीचे विषय राहिले आहेत. जसे मी अनेक ज्ञात/अज्ञात संगीतकारांवर लिहिले तसेच "अनमोल रतन" मालिकेतून हिंदी चित्रसृष्टीच्या सुवर्णकाळातील अनेक उत्तमोत्तम गीते आपल्यासमोर सादर करण्याचा मी प्रयत्न केला. बऱ्याच जणांनी त्याला उत्तम प्रतिसाद दिला. पण नवीन काहीतरी चालू करावे असे गेले काही वर्षे डोक्यात घोळत होते, काय ते सुचत नव्हते. आणि अचानक एक दिवस एक कल्पना सुचली. 

गेले ३० वर्षांपेक्षा अधिक काळ लक्षपूर्वक गाणी ऐकताना असे लक्षात आले की बरीच गाणी ही फक्त स्वरांनी म्हणजे गायक/गायिकेच्या आवाजाने किंवा अतिशय अल्प संगीत वाद्यांनी चालू होतात. किंबहुना तेच त्याचे वैशिष्ट्य ठरते. उदा. किशोरकुमारचे "खई के पान बनारसवाला", किंवा आशाबाईंचे "आओ हुजूर तुमको सितारों में ले चलूँ", किंवा लताचे "नाम गुम जायेगा". अशा प्रकारची सर्वात जास्त गाणी संगीतकारांमध्ये सी. रामचंद्र तर गायकांमध्ये लताने केलेली आहेत.

अशाच अवीट गोड गाण्यांविषयीची एक नवीन मालिका आपल्यासमोर घेऊन येत आहे - "आरंभ-स्वर".

नावाप्रमाणेच यात सादर केलेली सर्व गाणी ही फक्त स्वरांनी किंवा कमीत कमी संगीताने (ताल/ठेका नाही) सुरुवात झालेली असतील. या मालिकेला आधी "प्रथम-स्वर" असे नाव सुचले होते. नंतर इंटरनेट वर शोधल्यावर हे नाव याआधीच वापरले गेले आहे असे लक्षात आले. त्यानंतर दोन नावे सुचली - "आरंभ-स्वर" आणि "प्रारंभ-स्वर". माझे मित्र श्री. राजेंद्र ठाकूरदेसाई यांच्याकडून "आरंभ" आणि "प्रारंभ" मधील फरक समजावून घेतला आणि त्यानंतर "आरंभ-स्वर" हे नाव नक्की केले. आमच्या कुटुंबाच्या स्नेही सौ. साधना शिधये यांनी या मालिकेसाठी अतिशय योग्य आणि सुंदर असा लोगो बनवून दिला. 

आज गुढीपाडव्याच्या शुभमुहूर्तावर ही मालिका सुरु करताना मला अत्यंत आनंद होत आहे. दर महिन्याच्या पहिल्या रविवारी मी एक गाणे सादर करत जाईन. यात चित्रपट आणि इतर संलग्न गोष्टींबद्दल कमी आणि गाण्याबद्दल जास्त लिहिणार आहे. गाण्यातील सौन्दर्यस्थळे जास्तीत जास्त ५००-६०० शब्दात उलगडून दाखवण्याचा प्रयत्न करणार आहे. 

मला खात्री आहे की हा उपक्रम आपल्याला नक्की आवडेल. तुमच्या प्रतिक्रिया कळवा आणि असेच प्रेम राहू द्या. ब्लॉगला फॉलो केले नसेल तर नक्की करा. तुमच्या मित्रमंडळींबरोबर शेअर करा. धन्यवाद.

-o-o-o-o-o-o-o-o-o-o-o-o-

आयेगा आनेवाला - महल (१९४९) - गीतकार नक्शाब - संगीतकार खेमचंद प्रकाश - गायिका लता मंगेशकर


"महल" चित्रपट १९४९ साली प्रदर्शित झाला. दिग्दर्शक कमाल अमरोही. हिंदी चित्रसृष्टीतील पहिला भयपट. अशोककुमार, केवळ १५ वर्षांची मधुबाला आणि कनू रॉय यांच्या प्रमुख भूमिका. नायिका कामिनीच्या भूमिकेसाठी प्रथम त्या काळची विख्यात अभिनेत्री सुरैय्याचा विचार झाला होता, पण शेवटी अमरोहींच्या आग्रहाखातर मधुबालाची निवड झाली. चित्रपटात एकूण ७ गाणी, त्यातील लताची ३ सोलो आणि चार राजकुमारीची, सारीच लाजवाब!

"महल" ची रेकॉर्ड जेंव्हा बाजारात आली तेंव्हा या गीताची गायिका म्हणून कामिनी (नायिका) नाव होते, रेडिओवरही तेच सांगत असत; पण रसिकांनी खऱ्या गायिकेचे नाव सांगा म्हणून आग्रह धरल्यावर लताचे नाव सर्वांना समजले. सुरुवातीला हे गाणे उमादेवी (प्रसिद्ध विनोदी अभिनेत्री टुणटुण) गाणार होती पण तिने नकार दिल्यावर हे गाणे लताकडे आले. या चित्रपटाने मधुबाला आणि लता दोघींनाही प्रचंड प्रसिद्धी मिळाली. हे गीत खूप लोकप्रिय झाले. हिंदी चित्रपटातील हे पहिले भुताटकीचे गाणे (Haunting Melody) होते, यानंतर अनेक चित्रपटातून अशा प्रकारची गाणी आली. "महल" त्या वर्षीचा सर्वाधिक कमाई केलेला चित्रपट ठरला. परंतु दुर्दैवाने हे यश पाहायला संगीतकार खेमचंद प्रकाश आपल्यात नव्हते.

हरी शंकर (अशोककुमार) एका वादळी रात्री मोडकळीस आलेल्या महालात आसरा घेतो. भिंतीवरचे चित्र कोसळून खाली पडते. ते बघितल्यावर त्याला प्रचंड धक्का बसतो, कारण त्या चित्रातला दाढीधारी मनुष्य हुबेहूब त्याच्यासारखा दिसत असतो! तो दाढीधारी मनुष्य व त्याची प्रेयसी कामिनी (मधुबाला) दोघांचाही दुर्दैवी अंत झालेला असतो. हरी शंकरला कामिनीचे भूत महालात वावरत असल्याचा भास होत राहतो.

या गीताची सुरुवातच वेगळी आहे. घड्याळाचे दोन ठोके पडतात. जवळपास १४ सेकंद ठोक्यांची गूँज ऐकू येते. त्यानंतर काही सेकंद गूढ शांतता. हरी शंकर अजूनही धक्क्यातून सावरलेला नसतो, अशातच त्याला ऐकू येतो तो एका स्त्रीचा मंजुळ स्वर "ख़ामोश है ज़माना" आणि लगोलग पाच ओळींचा शेर.
 
खामोश है ज़माना, चुपचाप है सितारे
आराम से है दुनिया, बेकल है दिल के मारे
ऐसे मे कोई आहट, इस तरह आ रही हैं
जैसे की चल रहा हो, मन में कोई हमारे
या दिल धड़क रहा है, इक आस के सहारे 

एखाद्या चित्राला भराव यावा म्हणून जसं चित्राच्या पार्श्वभागी रंग भरतात तसं या पाच ओळींच्या पाठीमागून आणि मधून संगीत येतं. प्रामुख्याने पियानो आणि व्हायोलिन ही वाद्ये वापरून निर्माण केलेलं अप्रतिम संगीत गाणे आणि चित्रपटाच्या गूढतेत, सौंदर्यात भर घालतं. संपूर्ण शेर अतिशय संथ लयीत आहे कारण तिला त्याला एक संधी द्यायची आहे, शोधण्याची. आणि त्याने शोधताच गाणे जलद लयीत सुरु होते. इथे संगीतकार दिसतो! 

या पाच ओळींनंतर गाण्याचा मुखडा येतो  - फक्त एका ओळीचा - आयेगा आनेवाला आयेगा आयेगा. अजूनही हरी शंकरला कोण गातंय ते माहिती नाही. तो शोध घेत घेत दिवाणखान्यात येत असतो तेंव्हाच्या त्याच्या पायांच्या हालचालींना समर्पक असे पियानोचे तुकडे लाजवाब! तब्बल १५ वेळा वाजतात ते! शेवटी गाणे सुरु होते ३ मिनिटे आणि ४६ सेकंदांनी! 

एवढे मोठे ओपनिंग असलेले हे एकमेव गाणे असावे. पहाडी रागात बांधलेले हे गाणे म्हणजे शब्द, चाल, वादन, गायन आणि अभिनय सगळ्यांचं एक अप्रतिम मिश्रण आहे. या गाण्याची संगीतरचना आणि तालीम पाच दिवस चालू होती. खेमचंदजींनी लताला हे गाणे पुन्हा पुन्हा म्हणायला लावले. त्यात ते कधी एखाद्या मात्रेचा फरक कर, तर कधी एखादी तान बदल, तर काही नवीनच रचना कर असं करत होते, त्यामुळे प्रत्यक्ष अंतिम गाणे रेकॉर्ड व्हायला तब्बल पाच दिवस लागले!


गाण्यातील प्रत्येक ओळीविषयी काहीतरी लिहिण्यासारखे आहे, पण शब्द-मर्यादेमुळे सर्व लिहीत नाही. 

मला नेहमी असं वाटतं की लता जेंव्हा गात असते तेंव्हा ती नुसती स्वर छेडत नसते तर तिच्या शब्दफेकीतून त्या पात्राच्या भाव-भावना अधोरेखित करत आपल्यापर्यंत पोचवत असते. हे आपल्याला गाणे ऐकताना पदोपदी जाणवत रहातं. 

"बेकल", "आहट", "हमारे", "धड़क" या शब्दांचे उच्चारण ऐका. "या दिल धड़क रहा है" या ओळीत "धड़क" शब्द लताने असा काही उच्चारलाय आणि खेमचंद प्रकाश यांनी पियानोच्या अवरोहातील सुरावटीतून असा काही भास निर्माण केलाय की आपलंच हृदय धडकतंय असं वाटतं. अंतऱ्यातील "दीपक", "बग़ैर", या शब्दांचे उच्चारण किती छान आहे ते पहा.  "दिल", "कोई" या शब्दांवरच्या छोट्या मुरकी ऐका, कमाल केली आहे. 

श्वासावरचे लताचे नियंत्रण अफलातून आहे. उदा. "तड़पेगा कोई कब तक, बे आस बे सहारे" ही ओळ दुसऱ्यांदा म्हणताना आधीच्या "बे सहारे"च्या छान मुरकीनंतरच्या येणाऱ्या "तड़पेगा" शब्दानंतर तिचा पाव सेकंदाचा पॉज ऐका, तसंच दुसऱ्या कडव्याच्या तिसऱ्या ओळीच्या वेळेसही "कश्ती" शब्द दुसऱ्यांदा म्हणताना. केवळ कमाल आहे! तब्बल ७ मिनिटांचे हे गाणे आपल्याला अतीव आनंद देते.

या मालिकेचे जे शीर्षक आहे त्याला १००% साजेसं हे गीत आहे. "आरंभ-स्वर" चे हे सरताज गीत आहे असे म्हटले तर वावगे ठरणार नाही.

(Rights of this video are still with the rightful owners. 
Used here only for viewing pleasure of music lovers) 


-o-o-o-o-o-o-o-o-o-o-o-o-


Namaskar. Writing about Hindi songs from the golden era of Hindi films (1940-1965) has been my passion since I started blogging in Nov 2013. So far, I have managed to write about known and forgotten music composers as well as present some wonderful songs of yesteryears through my ‘Anmol Ratan’ series. However, since last few years, I was longing to try something new but not getting what to do. Suddenly one day I had this idea.

I have been listening to the songs passionately for over 30 years now, and I realized that there are many songs which start only with the voice of the singer or very little music. E.g. Kishore Kumar’s “Khai ke paan banaraswala” or Ashaji’s “Aao hujur tumko sitaron mein le chaloon” or Lata’s “Naam gum jaayegaa”. The famous music composer late C. Ramchandra was the master of such songs, while Lata tops the list of singers who has sung such type of songs.

I would like to present such songs through my new musical series "आरंभ-स्वर" meaning songs that begin with voice. I am thankful to my friend Adv. Rajendra Thakurdesai for clarifying the difference between "आरंभ" and "प्रारंभ". I am also grateful to our family friend Mrs. Sadhana Shidhaye for creating a beautiful logo for this musical series.

I am extremely happy to start this musical series today on the auspicious occasion of Gudhi Padwa which also marks the start of the Hindu new year.  I would be presenting one song following the theme of on the first Sunday of every month. I would write more about the song and less about the movie. It would be my endeavour to highlight the USP of the song and the composition. I am sure you would appreciate it, like it.

Please do share your feedback on the blog series. Please feel free to forward this amongst your circles. Thank you.

-o-o-o-o-o-o-o-o-o-o-o-o-

Aayega Aanewala – Mahal (1949) – Lyricist Nakshab – Composer Khemchand Prakash – Singer Lata Mangeshkar

In Oct 1949, “Mahal” directed by Kamal Amrohi was released. It is supposedly the first horror movie in the Hindi film history. Ashok Kumar, Madhubala, and Kanu Roy were the main stars. For the female lead role Kamini, earlier Suraiyya’s name was proposed, however upon Amrohi’s insistence, 15-year-old Madhubala was chosen. The movie contains 7 songs, out of which 4 were sung by Rajkumari and 3 by Lata Mangeshkar.

The LP record of the movie carried Singer’s name for this song as “Kamini” which was the name of the heroine since in those days there was no protocol to print real Singer’s names. Even Vividh Bharati used to mention Kamini as the singer. However, upon insistence from many listeners and singers themselves, Lata’s name was revealed as the Singer! Initially, Umadevi aka Tuntun (the famous comedian actress) was chosen to sing this song; but she rejected it due to her other contractual obligations, and thus came in Lata. And rest was history for both Madhubala and Lata.

The song became a rage for quite a long time. “Aayega Aanewala” is probably the first haunting melody in Hindi films’ history. It started a trend of such haunting songs in Hindi films later. “Mahal” happened to be the biggest grocer of 1949, its songs attained huge popularity; however unfortunately Khemchand Prakash was no more to see this grand success.

A man buys an ancient mansion that belonged to a couple who had died tragically 30 years ago. When Hari Shankar (Ashok Kumar) goes to a bedroom, a photograph falls from the wall and Shankar is astonished to find the man in the photograph looks exactly like him. He then has visions of the wife's ghost (Kamini – Madhubala) wanting him back.

“Aayega Aanewala” is an exceptional song in the sense that it begins when clock strikes twice. Its echo is heard for almost 14 seconds. Then, Kamini is heard singing “Khamosh Hai Zamana” and Shankar follows her voice.

Khamosh hai zamana, Chupchap hai sitare

(Silent is this world, Silent are the stars)

Aaram se hai duniya, Bekal hai dil ke maare

(The world is content, but the lovers are restless)

Aise mein koi aahat, Is tarah aa rahi hai

(In this stillness, I am startled by the subtle sound)

Jaise ki chal raha ho, Man mein koi hamare

(It seems that someone is walking within my heart)

Ya dil dhadak raha hai, Ik aas ke sahare

(Or is it the sound of my heartbeat? It is beating in the hope that….)

Aayega Aayega Aayega, Aayega Aanewala Aayega

(Someone will come, the one who must come will come)

What follows each of the above lines are wonderfully orchestrated music pieces that only enhances the haunting nature and beauty of this song. Khemchand ji has created this magic only by using 2 instruments i.e. Piano and Violin. Just observe the music pieces just before the song gets into a faster rhythm, simply superb!

The actual song starts at 3 minutes and 46 seconds! This is perhaps the one of the few songs which has more than 3 minutes of opening. The song was composed in the Raag Pahadi. It is the perfect example of synchronization between Lyrics, Composition, Orchestration, Singing and the acting. This song took almost 5 days to get it recorded. Khemchand used to make minor changes and ask Lata to sing again which caused the delay!

I always felt that Lata does not just sing a song, but through her rendering, her voice control, her pronunciation and even with her pauses, she conveys the feelings of the character she sings for. This song is no exception.

Just listen to the song carefully and with attention, and you will realize how Lata has pronounced words like “Bekal”, “Aahat”, “Hamare”, etc. And when she sings “Ya dil dhadak raha hai” with an emphasis on the word “dhadak”, one can correlate one’s own heart beating fast. That’s the power of Lata’s rendering.

You can salute her voice control when she sings 2 lines in one breath, and we will not even realize when she had taken a beautiful pause just after words like “Tadpega” in the first stanza or the word “Kashti” in the second one. The 7-minute song leaves its strong impression upon us even after it ends.

The song is a perfect fit for the title of this musical series "आरंभ-स्वर". I can easily claim this song to be the King of "आरंभ-स्वर". Hope you would like it.


P.S.:- the video of the song is given just before the start of the English version of this blog. Please do watch it.

Saturday, 27 July 2024

Sudhir Phadke - the greatest ever Composer-Singer

Namaskar.

New blog after almost 6 months! However, I am sure that you will be pleasantly surprised to read it and watch the songs presented herein. Please do leave your comments and forward in your circles. Thank you.

Sudhir Phadke alias Babuji as a Composer and Singer is a household name in Maharashtra. His compositions and singing of Geet Ramayan (a series of 56 songs in Marathi penned by the legendary poet Gajanan Digambar Madgulkar depicting the life of Lord Ram, which was broadcast live on Pune Aakashvani in 1955) is hugely popular till date amongst the Maharashtrians across the world.

However, little that we know that Sudhir Phadke had also composed music for Hindi films for almost 16 years from 1946 to 1962! In today's blog, I have tried to explain Babuji's life and also his work in Hindi films.

Around 100 years back, Kolhapur was known to be a city of people who loved music and films. The local folk music forms like Povada, Laavani along with traditional Natya Sangeet (songs from the Marathi theatrical shows) and Mehfils portraying all forms of Indian Classical music used to be the musical fest for people of Kolhapur throughout the year. 

Guru
Pt. Vamanrao Padhye
Ram Phadke was born in such a musical city of Kolhapur on 25th July 1919. He started learning the Hindustani Classical music at a very young age under the able guidance of his Guru Pandit Vamanrao Padhye. Ram was so talented that in a very short span of time he mastered the art of singing the notation (the Sa-Ra-Ga-Ma) of the singer's lyrics.

Due to the poor financial condition of his family, Ram had to start the Vocal training classes and a small group which used to perform music at various Ganesh festivals. Ram's compositions became popular. During this time, his friend Mr. N. N. Deshpande changed his name from Ram to Sudhir Phadke. Later, his fans started fondly calling him as Babuji, a pet name that stuck to Sudhir Phadke forever thereafter.

Babuji's first public vocal performance was in Miraj in 1931, he was barely 12 years old then! At the age of 18 in 1937, Babuji performed for the first time for Bombay (now Mumbai) Radio. Between 1939-41, Babuji had to undertake a tour of different states like Bihar, Punjab, Rajasthan and Bengal. He enriched his musical knowledge by listening to various forms of music from these states. While in Calcutta (now Kolkata), he worked for a Recording company. He had the fortune of listening to gramophone records of the legendary singer Kundanlal Saigal. Babuji also tried to learn on his own from his idols like Saigal, Hirabai Badodekar and Balgandharva. Babuji had his first opportunity to record a song for H. M. V. and sing it himself! The year was 1941. 

11th February 1946 was the day when Babuji experienced the turning point of his life when he was invited by the famous Prabhat Film Company to work with them as a Music Composer. "Gokul" (1946) was his first movie as a composer. What an irony it is that the composer whose major career is in Marathi, a Hindi film happened to be his first film! 

In the same year, Pradip Pictures invited Babuji to compose music jointly with Snehal Bhatkar for their upcoming movie "Rukmini Swayamvar". The famous singer of those time - Lalita Deulkar - had sung 4 songs in this film. Sudhir Phadke later married to Lalita Deulkar.

Babuji composed for Prabhat yet again in 1947 for their film "Aage Badho", wherein Khursheed, another famous singer of those times, sung for Babuji for the first time. The legendary singers Mohammad Rafi and Manna Dey also had their first songs for Babuji in this film.

Later, Babuji worked for several mythological movies like "Seeta Swayamvar" (1948), "Jai Bheem", "Maya Bazar" and "Sant Janabai" (1949) and "Ram Pratigyaa" and "Shrikrishna Darshan" (1950). It was the movie "Sant Janabai" in which the legendary singer Lata Mangeshkar had her first song recorded for Babuji. The pair gave no. of great songs later. Lata ji has sung 32 songs for Babuji in Hindi which is around 20% of Babuji's Hindi compositions!

From 1951 onwards, Babuji's Hindi compositions saw the golden period in his career in Hindi films. The films like "Malati Madhav" (1951), "Muraliwala" (1951), "Ratnaghar" (1955), "Sajni" (1956) all had great songs. Cut to 1962, Sudhir Phadke gave probably the best of his compositions in the film "Bhabhi Ki Choodiyan" starring Meena Kumari. It had 8 songs sung by Lata, Asha Bhosale and Mukesh, and almost all were hit. The song "Jyoti Kalash Chhalake" by Lata is remembered by audience till date. 

Between the years 1946 and 1962, Babuji was parallelly working both for Marathi and Hindi cinemas. In these 16 years, he composed for 18 Hindi and 47 Marathi films i.e. total 65 films in 16 years, i.e. approx. 4 films per year! And while working as a composer, he also had his singing career going at great guns.

There are not many composers who could sing well. E.g. Anil Biswas, Madan Mohan, C. Ramchandra, S. D. Burman, R. D. Burman and Hemant Kumar were all great composers but average singers except Hemant Kumar. Their work as singers is also far less as compared to Hemant Kumar or Babuji. Babuji's greatness as a Composer-Singer lies in the statistics presented below and the quality he could consistently deliver in his career.

As a Music Composer:


As a Singer:

Having said this, it is sadly true that Babuji could not achieve the kind of success in Hindi films compared to his contemporary musicians who were perhaps more talented, gifted in understanding the demands of the Hindi cinema.

Some of Babuji's notable compositions:

    • Kishore Kumar's first and only song with Sudhir Phadke; played on Radio Ceylon on the first day of every month. MUST LISTEN


    • One of the 3 duets that Babuji has sung along with Lata Mangeshkar; extremely rare song - MUST LISTEN 


    • Extremely beautiful composition based on Raag Yaman MUST LISTEN 

"Daraar" (1972) was the last Hindi film composed by Babuji. In 1987, he was invited to compose the background music for the film "Sher Shivaji" produced by the then Maharasthtra State Government.

Babuji received number of awards in recognition of his work as a composer. He was awarded as the Best Composer by SurSingar Sansad twice - first for the film "Bhabhi Ki Choodiyan" in 1968 and then in 1970 for the Marathi film "Mumbaicha Jaavai". The Maharashtra State Government awarded him with the prestigious Lata Mangeshkar Puraskaar in the year 2001.

Sudhir Phadke died of old age after a brief illness on 20th July 2002 in Mumbai. 

Today, presenting below some of his best compositions and songs sung by him. It would perhaps help you understand the greatness of the Composer-Singer Sudhir Phadke.

1) Gop Sab Banmala Pucha Hari Kaha Gaye - Sant Janabai (1949) - Lata Mangeshkar - Lyricist Pt. Narendra Sharma

Babuji composed almost every form of music like Khayal, Devotional, Laavani, Romantic songs, Classical based songs and Raagmala, but mostly in Marathi. This particular song is a beautiful devotional song sung by Lataji in equally serene, pure voice. This is the first of the 32 songs Lata ji recorded under the direction of Babuji.



2) Prabhat Vandana Kare Jaago Re Hare - Sant Janabai (1949) - Manna Dey - Lyricist Pt. Narendra Sharma

This is the title song of the movie. Manna Dey sung total 4 songs with Babuji, this is the best of his songs. It's a bhajan rendered in the early morning hours at the temple. Hence, the composition is extremely soft, gives us a feeling of complete surrender to the almighty. Manna Dey's low pitch voice and rendering has only enhanced the quality of the composition.



3) Baandh Preeti Phool Dor - Malti Madhav (1951) - Lata Mangeshkar - Lyricist Pt. Narendra Sharma

Given below are the 2 versions of this song - one original by Lata and the other one by the composer himself from a program on Doordarshan. The song is based on Raag Jai Jaiawanti.

Lata Mangeshkar version

 

Sudhir Phadke version

 


4

4) Jyoti Kalash Chhalake - Bhabhi Ki Choodiyan (1961) - Lata Mangeshkar - Lyricist Pt. Narendra Sharma

This is Babuji's most popular song till date, filmed on Meena Kumari. Listen to the wonderful Taan at the beginning of the song. The song is composed in Raag Bhoopali, the situation being the early morning hours. The main instrument used is Sitar, supported by the Flute. Lata has sung this song in her soulful voice. Listen to 2 versions - one by Lata and other one by Babuji himself.

Lata Mangeshkar version

    

 

Sudhir Phadke version

 



5) Bhaj Man Raam Charan Sukhdai - Hindi Bhajan and O Rasiyaa - Raag Durga

Babuji wanted to become an established Hindustani Classical singer but could not. He always had a regret regarding this. However, whenever he had an opportunity to sing songs close to being Classical, he excelled in it. Following 2 songs will prove this point. The fist Bhajan is recorded in the '70s in a private program in United States, while the second one has been performed in one of the interviews Babuji gave on Doordarshan. Both are rare and hence extremely valuable assets for those who love music.




My humble tribute to this great legendary artist. Hope you have enjoyed the blog. Please leave a comment or two and do not forget to forward the link to your near and dear ones. Thank you.

References:

1) Swarateerth Sudhir Phadke Birth Centenary Special edition by Narkesari Prakashan, Nagpur 
2) Swarateerth Sudhir Phadke Gaurav Granth Publisher Sharad Dandekar
3) Babuji by Anil Balel Publisher Snehal Prakashan
4) Wikipedia and YouTube

सुधीर फडके - सव्यसाची संगीतकार-गायक

नमस्कार मित्रांनो. आज जवळपास ६-७ महिन्यांनंतर ब्लॉग लिहितो आहे. संगीतकार व गायक कै. सुधीर फडके यांच्या १०५व्या जयंतीनिमित्ताने (२५ जुलै) त्यांच्या हिंदी चित्रपटातील कारकिर्दीचा आढावा घेण्याचा हा प्रयत्न आहे. आपल्याला आवडेल अशी आशा आहे.

सुधीर फडके उर्फ बाबूजी यांना उभा महाराष्ट्र एक थोर संगीतकार आणि गायक म्हणून तर ओळखतोच; विशेषतः गीत रामायणातील अविस्मरणीय, सुमधुर गीतांमुळे बाबूजी महाराष्ट्रातील घराघरात परिचित आहेत. असे असताना फार थोडे लोक हे जाणतात की बाबूजींनी हिंदी चित्रपटांनाही संगीत दिले होते व काही गाणी गायलीही होती! महाभारतामध्ये सव्यसाची या शब्दाचा अर्थ दोन्ही हातांनी लढू शकणारा असे आहे. बाबूजींचे मराठी आणि हिंदी संगीतातील संगीतकार आणि गायक या दोन्ही भूमिकांतून योगदान बघितले तर त्यांना "सव्यसाची" हे विशेषण सर्वार्थाने योग्य आहे. माझे वकील मित्र राजेंद्र ठाकूरदेसाई यांनी हे विशेषण सुचवले आहे.

गुरु - पं. वामनराव पाध्ये 
साधारण १०० वर्षांपूर्वी कोल्हापूर ही संगीतप्रेमी लोकांची पंढरी होती. डफ-तुणतुण्यांच्या तालासुरात गायलेले पोवाडे, कडाडत्या ढोलकीच्या आणि रुणझुणत्या पैंजणांच्या साथीने गायलेल्या लावण्या, ऑर्गन-सारंगीने नटलेले नाट्यसंगीत आणि तंबोऱ्याच्या साथीत जमलेल्या अभिजात शास्त्रीय संगीताच्या मैफली असा हा बारमाही चाललेला सूरमहोत्सव हे कोल्हापुरातील कलाजीवनाचे वैशिष्ट्य होते. अशा हा कलानगरीत राम फडके यांचा जन्म २५ जुलै १९१९ रोजी झाला. लहान वयातच रामचे संगीत शिक्षण पं. वामनराव पाध्येबुवा यांचेकडे सुरु झाले. अल्पावधीतच रामने शास्त्रीय संगीतात चांगले प्राविण्य मिळवले, इतके की गायकाने गायल्या-गायल्या लगेचच त्याचे नोटेशन राम गाऊन दाखवी.

घरातील हलाखीच्या परिस्थितीमुळे रामने गाण्याचे क्लास सुरु केले, गणेशोत्सवी मेळा काढला. याच दरम्यान कोल्हापुरातील त्यांचे मित्र न. ना. देशपांडे यांनी रामचे मूळ नाव राम बदलून ते सुधीर फडके असे ठेवले. कालांतराने सुधीर फडके बाबूजी नावाने ओळखले जाऊ लागले. पुढे नशीब काढायला बाबूजी मुंबईला आले. तेथेही शिकवण्या, मेळ्यातील गाण्यांना चाली लावून देणे वगैरे करून चरितार्थ चालवला. त्यांच्या गायनाचा पहिला जाहीर कार्यक्रम मिरजेत झाला (१९३१). मुंबईत आकाशवाणीवरील त्यांचा पहिला कार्यक्रम १९३७ मध्ये झाला. शिवाय त्यांनी १९३९–४१ दरम्यान खानदेश, विदर्भ, बिहार, पंजाब, राजस्थान, बंगाल अशी भ्रमंती केली. विविध प्रांतातील संगीत ऐकून त्यांचे ज्ञान समृद्ध झाले. कलकत्त्याच्या एका ध्वनिमुद्रण कंपनीमध्ये बाबूजींनी काही काळ नोकरी केली. तेथील मुक्कामी कुंदनलाल सैगल यांच्या रेकॉर्ड्सचे पारायण बाबूजींनी केले. कुंदनलाल सैगल, हिराबाई बडोदेकर आणि बालगंधर्व यांच्या गायनाची बाबूजींनी एकलव्यासारखी आराधना केली.

सुट्टीसाठी कोल्हापूरला परत आले असतानाच बाबूजी प्राणांतिक आजारी पडले, त्यामुळे कलकत्त्याची नोकरी गेली. बाबूजी कोल्हापूरला असतानाच त्यांचे मित्र माधव पातकर हे त्यांच्याकडे ग.दि.माडगूळकर यांनी लिहिलेले "दर्यावरी नाच की होडी चाले" घेऊन आले व बाबूजींना त्याला चाल लावायला सांगितली. बाबूजींनी लावलेली चाल ऐकल्यावर पातकरांना लक्षात आले की ते ही चाल गाऊ शकणार नाहीत. म्हणून त्यांनी बाबूजींना ती चाल माडगूळकर व H. M. V. कंपनीचे वसंत कामेरकर यांना ऐकवा असे सुचवले. त्या दोघांनाही ती चाल एवढी आवडली की बाबूजींनी ते गाणे H. M. V. साठी गावे असा आग्रह धरला. अशा रीतीने संगीतकार व गायक बाबूजींचा जन्म झाला. ते साल होते १९४१. अर्थात बाबूजींचे पहिले रेकॉर्ड झालेले गाणे होते "चांदाची किरणे विरली" आणि ते गायले होते गायिका पद्मा पाटणकर यांनी. या पद्मा पाटणकर म्हणजे ग. दि. माडगूळकर यांच्या पत्नी विद्याताई माडगूळकर! 

११ फेब्रुवारी १९४६ हा बाबूजींच्या आयुष्यातील सोन्याचा दिवस ठरला. कारण याच दिवशी प्रभात फिल्म कंपनीच्या साहेबामामा फत्तेलाल यांनी बाबूजींची प्रभातचे संगीत-दिग्दर्शक म्हणून निवड केली. १९४६ साली प्रदर्शित झालेला प्रभातचा "गोकुळ" हा हिंदी चित्रपट बाबूजींचा संगीत-दिग्दर्शक म्हणून पहिला चित्रपट ठरला! ज्यांचे संगीत क्षेत्रातील संपूर्ण आयुष्य हे पुढे मराठी चित्रपट, भावगीते आणि सुगम संगीत यात गेले, त्यांचा संगीतकार म्हणून पहिला चित्रपट हा हिंदी असावा, काय विचित्र योगायोग आहे! या चित्रपटातील "आया गोकुल में छोटासा राजा" हे सुप्रसिद्ध गायिका माणिक वर्मा यांनी बाबुजींकडे गायलेले पहिले गीत.

१९४६ मधेच प्रदीप पिक्चर्सने बाबूजींना त्यांचा "रुक्मिणी स्वयंवर" हा चित्रपट संगीत करण्यासाठी दिला. या चित्रपटात बाबूजींच्या जोडीने संगीतकार म्हणून स्नेहल भाटकर उर्फ वासुदेव होते. ललिता देऊळकर - ज्या पुढे सौ. ललिता सुधीर फडके झाल्या - त्यांनी या चित्रपटात एकूण ४ गाणी गायली होती. 

१९४७ मध्ये पुन्हा एकदा प्रभातने बाबूजींना पाचारण केले ते "आगे बढो" हा चित्रपट संगीतबद्ध करण्यासाठी. या चित्रपटासाठी प्रथमच प्रख्यात गायिका खुर्शीद ही बाबुजींकडे गायली. त्याचबरोबर मोहम्मद रफी आणि मन्ना डे यांचेही प्रत्येकी एक गाणे या चित्रपटात होते.

"आगे बढो" नंतर बाबूजींना हिंदीमध्ये बरेचसे पौराणिक चित्रपट मिळाले. उदा. "सीता स्वयंवर" (१९४८), "जय भीम", "माया बाजार" आणि "संत जनाबाई" (१९४९), "राम प्रतिज्ञा", "श्रीकृष्ण दर्शन" (१९५०). "संत जनाबाई" या १९४९ सालच्या चित्रपटात लता मंगेशकर प्रथमच बाबुजींसाठी हिंदी गाणे गायल्या "गोप सब बनमाला पूछ हरी कहाँ गये"! 

१९५१ पासून मात्र बाबूजींचे संगीतकार म्हणून सर्वोत्तम हिंदी चित्रपट प्रदर्शित झाले. ते होते "मालती माधव" (१९५१), "मुरलीवाला" (१९५१), "रत्नघर" (१९५५), "सजनी" (१९५६) आणि बाबूजींच्या हिंदी चित्रपट संगीत कारकिर्दीतील सरताज ठरावा असा "भाभी की चूडीयाँ" (१९६२). यातील "रत्नघर" हा चित्रपट बाबूजींनी स्वतः निर्मित केला होता. 

"पहली तारीख" (१९५४) हा चित्रपट बाबूजींच्या हिंदी कारकिर्दीतील एक अनोखा चित्रपट म्हणावा लागेल. कारण या चित्रपटात धीरगंभीर स्वभावाच्या संगीतकार बाबूजींनी एकदम विरुद्ध स्वभावाच्या दिलखुलास किशोरकुमार यांच्याकडून त्यांचे एकमेव गीत गाऊन घेतले होते. ते गाणे होते "दिन है सुहाना आज पहली तारीख है". गीतकार क़मर जलालाबादी यांनी लिहिलेले हे गीत मोठे मजेशीर आहे. चाल ऐकल्यानंतर ही चाल बाबूजींची असेल यावर आपला विश्वास बसत नाही!आजही दर महिन्याच्या एक तारखेला हे गाणे रेडिओ सिलोनवर न चुकता लागते!

लक्षात घेण्यासारखी गोष्ट म्हणजे १९४६ ते १९६२ ही बाबूजींच्या हिंदी कारकिर्दीतील महत्वाची वर्षे. ही १६ वर्षे हिंदीत काम करत असताना मराठीतही बाबूजींनी संगीतकार म्हणून आपले श्रेष्ठत्व सिद्ध केले होते. १९४६ ते १९६२ या सोळा वर्षांमध्ये बाबूजींनी एकूण १८ हिंदी आणि ४७ मराठी चित्रपटांचे संगीत केले! म्हणजे १६ वर्षात ६५ चित्रपटांना संगीत दिले, म्हणजेच सरासरी एका वर्षात चार चित्रपट! आणि हे सर्व करत असताना गायक म्हणूनही त्यांनी प्रचंड काम केले आहे. पाचशेहून अधिक गाण्यांना बाबूजींनी आपला आवाज दिला आहे!

संगीतकार आणि गायक अशा दोनही भूमिका निभावणारे अनेक संगीतकार-गायक आपल्याकडे होऊन गेले. उदा. मास्टर गुलाम हैदर, अनिल विश्वास, सी. रामचंद्र, मदनमोहन, हेमंतकुमार, सचिनदेव बर्मन, राहुलदेव बर्मन इ. यातील हेमंतकुमार यांची स्वतःच्या दिग्दर्शनाखाली गायलेली अंदाजे १५१ गाणी आणि इतर संगीत दिग्दर्शकांकडे गायलेली अंदाजे ७२ गाणी म्हणजे एकूण अंदाजे २२०-२५ गाणी सोडली तर इतर संगीतकारांची गायक म्हणून गाणी संख्येने कमी आहेत, तसेच गायक म्हणून त्यांच्या मर्यादा खूप आहेत.

बाबूजींची संगीतकार आणि गायक म्हणून कारकीर्द खाली दिलेल्या आकड्यांवरून बघितली तर संख्या आणि दर्जा या दोन्ही बाबतीत मला तरी ते संगीतकार-गायक म्हणून सर्वश्रेष्ठ वाटतात. अर्थात हेही खरे आहे की काही मोजकी हिंदी गाणी सोडली तर मराठीतील आपल्या संगीताचा दर्जा आणि वैविध्य बाबूजींना हिंदीत दाखवता आले नाही, तसेच इतर प्रतिभावान हिंदी चित्रपट संगीत दिग्दर्शकांहून दर्जेदार संगीत देता आले नाही. त्यामुळे हिंदीतील कामावर मर्यादा आल्या असाव्यात असे वाटते.

संगीतकार म्हणून बाबूजींची कारकीर्द: (सौजन्य: स्वरतीर्थ सुधीर फडके जन्मशताब्दी विशेषांक, प्रकाशक श्री नरकेसरी प्रकाशन लि. नागपूर)

गायक म्हणून बाबूजींची कारकीर्द: (सौजन्य: स्वरतीर्थ सुधीर फडके जन्मशताब्दी विशेषांक, प्रकाशक श्री नरकेसरी प्रकाशन लि. नागपूर)

बाबूजींच्या संगीताचे वैशिष्ट्य म्हणजे गीताच्या शेवटच्या कडव्याला लावलेली वेगळी उच्च रवातील चाल. त्यांच्या अनेक गाण्यातून हे आपल्याला जाणवते.

बाबूजींनी संगीतबद्ध केलेली काही उल्लेखनीय गाणी:

 
 
 
 

बाबूजींची स्वातंत्र्यवीर सावरकरांवर अपार भक्ती होती. प्रचंड मेहनत घेऊन, अनेक अडथळे पार करून बाबूजींनी सावरकरांवर हिंदीत चित्रपट बनवला २००१ साली. त्यात फक्त १ गीत होते आणि तेही मराठी - "ने मजसी ने परत मातृभूमीला". अतिशय तळमळीने बाबूजींनी हे गीत संगीतबद्ध केले आणि गायलेही होते. या गीताची चाल पं. हृदयनाथ मंगेशकर यांनी बनवलेल्या चालीपेक्षा पूर्णतः वेगळी; साधी, सरळ पण अतिशय भावपूर्ण आहे.

१९७२ साली आलेला "दरार" हा बाबूजींचा खऱ्या अर्थाने हिंदीतील शेवटचा चित्रपट. त्यानंतर १९८७ साली महाराष्ट्र शासनासाठी तयार करण्यात आलेल्या "शेर शिवाजी" या चित्रपटाचे पार्श्वसंगीत बाबूजींनी केले होते. 

बाबूजींना त्यांच्या प्रदीर्घ संगीत कारकिर्दीत अनेक मानसन्मान मिळाले. सूरसिंगार संसद तर्फे सर्वोत्कृष्ट संगीतकार म्हणून दोन वेळा गौरवण्यात आले - प्रथम १९६८ साली "भाभी की चूडीयाँ" साठी आणि नंतर १९७० साली मराठी चित्रपट "मुंबईचा जावई" साठी. त्याशिवाय २००१ साली महाराष्ट्र शासनाने प्रतिष्ठेचा समजला जाणारा लता मंगेशकर पुरस्कार बाबूजींना दिला.अल्पशा आजाराने बाबूजींचं २० जुलै २००२ रोजी मुंबईत निधन झालं.

आज त्यांची काही गाणी खाली सादर करत आहे. जी पाहिल्यावर/ऐकल्यावर त्यांचे संगीतकार-गायक म्हणून श्रेष्ठत्व आपल्याला समजेल.

१) गोप सब बनमाला पूछ हरी कहाँ गये - संत जनाबाई (१९४९) - गायिका लता मंगेशकर - गीतकार पं. नरेंद्र शर्मा

बाबूजींनी स्वरबद्ध केलेले एक अप्रतिम हिंदी भक्तिगीत. या चालीतील सहजता आणि माधुर्य केवळ लाजवाब आहे. लताबाईंनी अतिशय समरसून गीत गायले आहे. हे लताबाईंनी बाबूजींच्या संगीत दिग्दर्शनाखाली गायलेले पहिले हिंदी गीत. बाबूजींनी स्वरबद्ध केलेल्या एकूण १५६ गाण्यांपैकी ३२ गाणी (म्हणजे २१%) ही लताजींनी गायली आहेत.


२) प्रभात वंदना करें जागो रे हरे श्रीहरे - संत जनाबाई (१९४९) - गायक मन्ना डे आणि सहकारी - गीतकार पं. नरेंद्र शर्मा

बाबूजींच्या संगीत दिग्दर्शनात मन्ना डे यांनी एकूण ४ गाणी गायली आहेत, त्यातील हे सर्वोत्कृष्ट गाणे. हे आहे चित्रपटाचे शीर्षक गीत. पहाटेच्या प्रहरी देवाची आळवणी असल्याने चालही तितकीच प्रासादिक आहे. गाण्यातील ठहराव, मन्नादांचे धीरगंभीर सूर आणि सहकारी गायक-वादक यांची समर्थ साथ सर्व काही जुळून आले आहे या गाण्यात. "संत जनाबाई" या मूळ मराठी चित्रपटात हेच गाणे थोडेसे शब्द बदलून गीतकार ग. दि. माडगूळकर यांनी "प्रभात समयो पातला" असे लिहिले आहे, आणि त्याला आवाज दिला होता स्वतः बाबूजींनी. दोन्हीही गाणी उत्तम आहेत, दोन्हींच्या चालीही सारख्याच आहेत फक्त लयीत फरक आहे.


३) बाँध प्रीती फूलडोर मन लेके चितचोर - मालती माधव (१९५१) - गायिका लता मंगेशकर - गीतकार पं. नरेंद्र शर्मा

या गाण्याची २ versions देत आहे. एक चित्रपटातील लताने गायलेले, तर दुसरे स्वतः संगीतकार बाबूजींनी दूरदर्शनवरील एका कार्यक्रमात गायलेले. बाबूजी स्वतः उत्तम गायक असल्याने दुसऱ्या गायकांकडून त्यांना हवे तसेच गाऊन घेण्याचे कसब त्यांच्यात होते. दुसऱ्या अंतऱ्यात (कडव्यात) लताजींनी "कैसे सहूँ बिछोह मन में रमा है मोह" या ओळीतील "बिछोह" शब्दाची फेक आणि जागा लाजवाब घेतली आहे, कान तृप्त होतात.

Lata Mangeshkar version

 

Sudhir Phadke version

 


४) ज्योती कलश छलके - भाभी की चूडीयाँ (१९६२) - गायिका लता मंगेशकर - गीतकार पं. नरेंद्र शर्मा

बाबूजींचे हे आजवर अतिशय लोकप्रिय असलेले गीत (बाबूजींच्या चालींना गाणं असं म्हणणं जमतच नाही, कारण गीतात एक प्रकारची प्रासादिकता असते, सच्चेपणा असतो, तसा तो सर्वच गाण्यात असतोच असं नाही. असो, हे आपलं माझं प्रांजळ मत, कदाचित तुम्ही सहमत होणार नाही). सोज्ज्वळ मीनाकुमारीवर चित्रित झालेले. गीतात सतार आणि बासरी ही प्रमुख वाद्ये आहेत. गीताची सुरुवातच एका अप्रतिम तानेने होते. प्रत्येक अंतऱ्यातील शेवटच्या ओळीतील जागा अतिशय सुमधुर पण अवघड आहे, तरीही स्वतः बाबूजी आणि लताबाईंनी किती सहजतेने घेतली आहे ते बघा. दोन्ही versions खाली देत आहे.

Lata Mangeshkar version

 

Sudhir Phadke version

 


५) भज मन राम चरण सुखदाई - हिंदी भजन  आणि  ओ रसिया मै तो चरण तिहारी - राग दुर्गा

आपण उत्तम शास्त्रीय गायक होऊ शकलो नाही अशी खंत बाबूजींना होती; ती त्यांनी अनेक मुलाखतीतून बोलूनही दाखवली होती. पण खालील दोन गाणी त्यांचे शास्त्रीय संगीतातील प्रभुत्व दाखवून देतात. १९७० च्या दशकात बाबूजी अमेरिका दौऱ्यावर गेले असताना तेथील एका खाजगी मैफलीत गायलेले भजन, आणि मुंबई दूरदर्शनवरील एका कार्यक्रमात त्यांनी गायलेली दुर्गा रागातील एक चीज या दोन्ही दुर्मिळ ठेवा आहेत. आपल्याला आवडतील अशी आशा आहे.

    

अशा या थोर संगीतकार-गायकाच्या स्मृतीला विनम्र अभिवादन.

संदर्भ: 
१) स्वरतीर्थ सुधीर फडके जन्मशताब्दी विशेषांक, प्रकाशक श्री नरकेसरी प्रकाशन लि. नागपूर
२) स्वरतीर्थ सुधीर फडके गौरवग्रंथ प्रथमावृत्ती जुलै १९९५ प्रकाशक शरद दांडेकर सुधीर फडके अमृतमहोत्सव समिती
३) बाबूजी - लेखक अनिल बळेल प्रकाशक स्नेहल प्रकाशन
४) Wikipedia आणि YouTube